Genocid u Srebrenici u julu 1995. godine

Enklava u srednjem Podrinju i Rezolucija 819 Saveta bezbednosti UN (1992–1995)

Po izbijanju rata u Bosni i Hercegovini u proleće 1992. godine, uska brdska kotlina Srebrenice postala je utočište za desetine hiljada bošnjačkih civila izbeglih i proteranih iz okolnih podrinjskih opština uz srednju Drinu, uključujući Bratunac, Vlasenicu, Zvornik, Višegrad i Rogaticu. Tokom jeseni 1992. i zime 1992/1993. godine broj ljudi u izolovanoj enklavi višestruko je premašio predratni kapacitet varoši i okolnih sela, pa je stanovništvo pod vojnom opsadom i artiljerijskim dejstvima trpelo tešku oskudicu hrane, pijaće vode, ogreva i osnovne medicinske nege.

Suočen sa humanitarnim slomom i ofanzivom u istočnoj Bosni u martu i aprilu 1993, Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija jednoglasno je 16. aprila 1993. godine usvojio Rezoluciju 819, kojom je zatraženo da sve strane tretiraju Srebrenicu i njenu okolinu kao „zaštićenu zonu” (safe area) pošteđenu oružanih napada i bilo kog drugog neprijateljskog čina. Početkom maja 1993. Rezolucijom 824 isti režim proširen je i na Sarajevo, Tuzlu, Žepu, Goražde i Bihać, dok su sporazumima od 18. aprila i 8. maja 1993. predviđeni prekid vatre i demilitarizacija unutar srebreničkog pojasa.

Za nadzor zaštićene zone upućene su lako naoružane mirovne snage Ujedinjenih nacija (UNPROFOR): najpre četa kanadskog kontingenta, koju je u martu 1994. zamenio holandski bataljon (Dutchbat), sa glavnom bazom u hali nekadašnje fabrike akumulatora u Potočarima, oko šest kilometara severozapadno od centra Srebrenice, i lancem posmatračkih punktova duž oboda enklave. Kako je kasnije konstatovano u izveštaju generalnog sekretara Ujedinjenih nacija iz novembra 1999. godine, zaštićena zona nikada nije u celini razoružana niti je mirovnim snagama dat vojni mandat, brojnost i odvraćajuća podrška srazmerna obavezi zaštite oko četrdeset hiljada civila u okruženju.

Operacija „Krivaja 95”, zauzimanje Srebrenice 11. jula i razdvajanje u Potočarima

U prvoj polovini 1995. godine uslovi života u enklavi i operativna sposobnost bataljona UNPROFOR-a naglo su pogoršani zbog administrativnih blokada i propuštanja tek minimalnog broja konvoja sa hranom, lekovima, gorivom i vojnicima koji su se vraćali sa odsustva. U martu 1995. vrhovno rukovodstvo Republike Srpske uputilo je komandi Drinskog korpusa VRS Direktivu br. 7, u kojoj je naloženo presecanje veza između Srebrenice i Žepe i plansko stvaranje uslova potpune nesigurnosti bez perspektive daljeg opstanka stanovništva u enklavi. Vojni napad pod kodnim imenom „Krivaja 95” otpočeo je u zoru 6. jula 1995. godine sa južnih položaja prema gradu.

Tokom petodnevnog napredovanja jedinice Drinskog korpusa VRS i pridodatih sastava zauzimale su jedan po jedan južni posmatrački punkt UNPROFOR-a, potiskujući hiljade izbeglica iz prigradskih naselja u središte Srebrenice. Višestruki zahtevi komande holandskog bataljona za blisku vazdušnu podršku NATO-a odlagani su kroz složenu proceduru odlučivanja UN-a sve do popodneva 11. jula 1995., kada su svega dva aviona dejstvovala po pojedinačnim ciljevima neposredno pre obustave vazdušnih udara. Istog popodneva snage VRS pod komandom generala Ratka Mladića ušle su u gotovo ispražnjenu Srebrenicu.

Stanovništvo enklave u tim satima podelilo se u dva potpuno odvojena pravca. Između 20.000 i 25.000 ljudi — u ogromnoj većini žena, dece, starijih osoba i manjeg broja vojno sposobnih muškaraca — potražilo je spas u Potočarima. Oko pet hiljada izbeglica ušlo je u sam krug baze UNPROFOR-a u fabrici akumulatora, dok je dvadesetak hiljada ljudi ostalo na otvorenom prostoru oko fabričkih pogona, bez hrane, vode i zaklona na julskoj vrućini. Nakon sastanaka u hotelu „Fontana” u Bratuncu uveče 11. i ujutru 12. jula, u Potočare su tokom 12. jula pristigle desetine autobusa i kamiona.

U toku 12. i 13. jula 1995. izvršeno je prisilno premeštanje žena, dece i dela starijih osoba vozilima preko Bratunca i Vlasenice do linije razgraničenja kod Tišće u pravcu Kladnja. Prilikom ukrcavanja pripadnici vojske i policije sistematski su iz mase izdvajali muškarce i dečake — uključujući maloletnike i starije osobe — zadržavali ih u takozvanoj „Beloj kući” naspram baze UNPROFOR-a, oduzimali im i spaljivali lične isprave i prtljag, a potom ih posebnim autobusima odvozili u objekte zatočenja u Bratuncu. Pojedinačna ubistva zatočenika i civila zabeležena su u samim Potočarima već u noći 12/13. jula pored potoka Budak i iza fabričkih hala.

Proboj kolone od Šušnjara ka Tuzli i masovna zarobljavanja duž puta u Jadru i Konjević Polju

Drugi pravac kretanja formirao se u noći između 11. i 12. jula 1995. u selima Šušnjari i Jaglići na severozapadnom rubu enklave. U strahu da će u Potočarima pasti u ruke snaga VRS, između 10.000 i 15.000 muškaraca i dečaka (uz manji broj žena) svrstalo se u dugu pešačku kolonu sa namerom da se preko šumovitih brda srednjeg Podrinja probije sedamdesetak kilometara severozapadno do teritorije pod kontrolom Armije Republike Bosne i Hercegovine u rejonu Tuzle. Samo oko trećine učesnika kolone — pretežno pripadnici 28. divizije Armije RBiH na čelu poretka — imalo je pešadijsko naoružanje, dok su većinu činili nenaoružani civili i regruti.

Duga kolona, razvučena uskom šumskom stazom na više od deset kilometara, naišla je već popodne i uveče 12. jula na snažne zasede, minska polja i artiljerijsku vatru na brdu Kamenica (Bukva), gde je prekinuta na prednji i zadnji deo i gde su stotine ljudi poginule u granatiranju i unakrsnoj vatri. Tokom 13. jula 1995. hiljade iscrpljenih i opkoljenih muškaraca i dečaka iz presečenih delova kolone sišle su ka asfaltnom putu Bratunac – Konjević Polje – Nova Kasaba, gde su se predale ili bile zarobljene uz obećanja preko megafona da će s njima biti postupano po Ženevskim konvencijama.

Velike grupe od po više hiljada zarobljenika koncentrisane su tog dana na livadi u selu Sandići, na fudbalskom igralištu u Novoj Kasabi i u Konjević Polju, odakle su kamionima i autobusima prevožene ka Kravici, Bratuncu i severno prema Zvorniku. Prednji deo kolone uspeo je da pređe reku Jadar, probije linije u teškim borbama kod Baljkovice 16. jula 1995. kada je otvoren koridor, i stigne na slobodnu teritoriju kod Nezuka, dok su manje rasute grupe lutale šumama Podrinja nedeljama i mesecima nakon jula.

Sistematska pogubljenja od 13. do 19. jula i operacija prekopavanja masovnih grobnica

Sudski spisi Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju utvrdili su iz sata u sat i po pojedinačnim lokacijama organizovanu operaciju pogubljenja hiljada bošnjačkih muškaraca i dečaka zarobljenih u Potočarima i duž puta Bratunac – Nova Kasaba. Nakon privremenog smeštaja u pretrpanim školama, hangarima i parkiranim autobusima u Bratuncu tokom noći 12. i 13. jula, većina zatočenika prebačena je u organizovanim konvojima na područje opštine Zvornik, gde su školske zgrade i domovi kulture pretvoreni u prolazna mesta zatočenja pre odvoženja na obližnja stratišta.

Prva velika masovna egzekucija izvršena je popodne i uveče 13. jula 1995. u skladištu Zemljoradničke zadruge u Kravici (opština Bratunac), gde su pripadnici specijalne policije vatrom iz automatskog oružja i ručnim bombama ubili preko hiljadu zatvorenih ljudi, dok je istog dana u Cerskoj dolini streljano oko 150 zarobljenika. Dana 14. jula zatočenici dovedeni u školu u Grbavcima kod Zvornika odvoženi su s povezima preko očiju na livade u Orahovcu, gde je streljano oko hiljadu ljudi i odmah zakopano u jame iskopane inženjerijskim mašinama. U noći 14/15. jula zatočenici iz škole u Petkovcima pogubljeni su na nasipu obližnje brane crvenog mulja.

Niz pogubljenja nastavljen je 15. i 16. jula odvoženjem zatočenika iz škole u Roćeviću na šljunkaru u Kozluku, neposredno uz levu obalu Drine severno od Zvornika, gde je streljano oko hiljadu zarobljenika. Dana 16. jula 1995. na poljoprivrednom dobru Vojna ekonomija Branjevo između Pilice i Kozluka pripadnici 10. diverzantskog odreda i drugih jedinica streljali su između 1.000 i 1.200 muškaraca dovezenih iz škole u Kuli, dok je istog dana u samoj sali Doma kulture u Pilici ubijeno oko 500 zatvorenika. Pojedinačna pogubljenja zarobljenika iz šumske kolone trajala su do 19. jula i kasnije, uključujući i zločin kod Trnova u kom su pripadnici jedinice „Škorpioni” streljali šestoricu vezanih mladića i dečaka iz Srebrenice.

U septembru i oktobru 1995. godine, pod nadzorom bezbednosnih i inženjerijskih organa VRS, sprovedena je tajna operacija prekopavanja primarnih masovnih grobnica radi prikrivanja dokaza pred međunarodnim istražiocima. Utovarivačima i kamionima noću su otkopane primarne grobnice u Glogovoj, Orahovcu, Petkovcima, Branjevu i Kozluku, a posmrtni ostaci prevezeni su i ponovo zakopani u više od trideset sekundarnih masovnih grobnica duž usamljenih šumskih pravaca — naročito na Čančarskom putu, u Hodžićima, Liplju i Zelenom Jadru. Teška mehanizacija pritom je raskomadala tela, pa su kosti iste osobe često završavale u tri ili četiri različite grobnice udaljene desetinama kilometara.

Sudska kvalifikacija genocida pred MKSJ i Međunarodnim sudom pravde u Hagu

Činjenice o srebreničkoj operaciji i njena pravna priroda ispitivane su tokom više od dve decenije u nizu višegodišnjih krivičnih postupaka pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (MKSJ / ICTY) i njegovim pravnim naslednikom, Međunarodnim rezidualnim mehanizmom za krivične sudove (MRMKS) u Hagu. Prvu pravosnažnu presudu za genocid donelo je Žalbeno veće MKSJ 19. aprila 2004. godine u predmetu protiv generala Radislava Krstića, komandanta Drinskog korpusa, utvrdivši van svake razumne sumnje da su snage VRS, pogubljenjem vojno sposobnih muškaraca i istovremenim prisilnim uklanjanjem žena, dece i starijih iz enklave, delovale sa specifičnom namerom da unište bosanske Muslimane Srebrenice kao značajan deo zaštićene grupe.

Pravna kvalifikacija genocida potvrđena je u narednim pravosnažnim presudama haškog tribunala i Mehanizma protiv oficira bezbednosti i komandanata: Vujadina Popovića, Ljubiše Beare i Zdravka Tolimira, kao i u pravosnažnim presudama političkom i vojnom vrhu Republike Srpske — Radovanu Karadžiću (2019) i Ratku Mladiću (2021). Za razumevanje unutrašnjeg mehanizma transporta, čuvanja i streljanja zarobljenika poseban dokazni značaj imala su i svedočenja te priznanja krivice samih učesnika operacije (među njima Dražena Erdemovića, Momira Nikolića i Dragana Obrenovića), upotpunjena presretnutim radio-razgovorima, putnim nalozima za gorivo i građevinske mašine te vazdušnim snimcima SAD iz jula i jeseni 1995. Pored Haga, brojne pravosnažne presude za genocid i zločine protiv čovečnosti u Srebrenici izrekao je Sud Bosne i Hercegovine, a postupke za pojedinačne zločine vodili su i sudovi u Srbiji i Hrvatskoj.

O istim događajima odlučivao je i najviši sudski organ Ujedinjenih nacija za sporove između država — Međunarodni sud pravde (MSP / ICJ). U presudi od 26. februara 2007. godine u predmetu Primena Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida (Bosna i Hercegovina protiv Srbije i Crne Gore), Međunarodni sud pravde prihvatio je činjenična i pravna utvrđenja MKSJ i presudio da su akti izvršeni u Srebrenici od 13. jula 1995. počinjeni sa genocidnom namerom (dolus specialis) i da stoga predstavljaju genocid u smislu člana II Konvencije o genocidu iz 1948. godine, uz utvrđenje odgovornosti Srbije zbog propusta da spreči genocid i kazni počinioce.

Forenzička DNK identifikacija ICMP-a i uloga Memorijalnog centra u Potočarima

Zbog sistematskog prekopavanja primarnih grobnica u sekundarne tokom jeseni 1995, klasične metode sudske medicine zasnovane na vizuelnom prepoznavanju odeće ili ličnih predmeta nisu mogle da daju pouzdan identitet većine ekshumiranih žrtava. Prelomni iskorak napravila je Međunarodna komisija za nestale osobe (ICMP), koja je od 2001. godine u svojim laboratorijama u Bosni i Hercegovini razvila sistem visokopropusne naučne identifikacije putem poređenja DNK profila izolovanih iz koštanih i zubnih uzoraka sa referentnim uzorcima krvi preko 22.000 živih srodnika nestalih.

Sa stepenom naučne pouzdanosti većim od 99,95 procenata, DNK uparivanje omogućilo je ne samo utvrđivanje ličnog identiteta, već i ponovno spajanje delova skeleta istih osoba pronađenih u jednoj primarnoj i više različitih sekundarnih masovnih grobnica, čime je forenzički dokazana veza između mesta streljanja u dolini Drine i mesta naknadnog skrivanja tela. Prema podacima Ujedinjenih nacija, Memorijalnog centra Srebrenica – Potočari i ICMP-a, od ukupno više od 8.000 ubijenih i nestalih bošnjačkih muškaraca i dečaka iz jula 1995. godine (na Spomen-zidu u Potočarima uklesan je referentni broj 8.372), putem DNK analize nedvosmisleno je identifikovano oko 7.000 pojedinačnih žrtava.

Na prostoru Potočara — sa mezarjem na zapadnoj strani puta i kompleksom nekadašnje fabrike akumulatora (bivše baze UNPROFOR-a) na istočnoj strani — odlukama visokog predstavnika iz 2000. i 2001. i Zakonom o Memorijalnom centru iz 2007. godine uspostavljena je državna institucija Memorijalni centar Srebrenica – Potočari, Spomen-obilježje i mezarje za žrtve genocida iz 1995. godine. Kompleks je zvanično otvoren 20. septembra 2003. nakon prvih kolektivnih ukopa identifikovanih žrtava u martu, julu i septembru te godine. Memorijalni kompleks obuhvata uređeno mezarje sa belim mermernim nišanima, Spomen-sobu, dokumentacioni centar, arhiv sudskih predmeta i stalne istorijske postavke posvećene očuvanju činjeničnog pamćenja na žrtve jula 1995. godine.