Višegrad

Kako Drina i Rzav oblikuju položaj Višegrada između dve klisure

Malo gde na čitavom toku Drine smena planinskog tesnaca i pitome župske kotline deluje tako iznenadno i slikovito kao u Višegradu. Dvanaestak kilometara južno (uzvodno) od grada, pošto kod Međeđe i Brodara primi vode svoje najveće desne pritoke — reke Lim — Drina se probija kroz usko stenovito grlo između Butkove stijene i Lijeske i potom naglo širi u osunčanu Višegradsku kotlinu na oko 300 metara nadmorske visine, uokvirenu šumovitim vencima Sjemeća, Panosa, Gostilja, Varde i Velikog Stolca.

U samom središtu te kotline sa desne strane u Drinu utiče Rzav (Veliki Rzav, koji nastaje petnaestak kilometara istočno kod Donjeg Vardišta spajanjem Belog Rzava sa obronaka Tare i Crnog Rzava sa Zlatibora). Između mirne, široke matice Drine i bistrog toka Rzava formirao se dugi ravni poluostrvski jezičak oko kog se pletu gradske četvrti: stara čaršija, Megdan, Bikavac i Dušče na desnoj, te naselja uz drum i nekadašnju prugu na levoj obali. Svega pet-šest kilometara severno od centra, iza Višegradske banje, dolina se ponovo steže u monumentalni krečnjački kanjon Drine, dug više od četrdeset kilometara sve do Perućca.

Zbog takve morfologije višegradska kotlina vekovima je bila jedini prirodni prelaz između strmih klisura gornje i srednje Drine, kuda je vodio glavni kopneni drum iz središnje Bosne i Sarajeva preko Romanije i Semeća ka Užicu, Raškoj, Nišu i Carigradu. Prema konačnim rezultatima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), u užem gradskom naselju Višegrad živelo je 5.379 stanovnika, dok je čitava Opština Višegrad (razuđena u 163 pretežno brdsko-planinska naseljena mesta oko Dobruna, Vardišta, Međeđe, Kaoštica i Prelova) brojala 10.668 stanovnika.

Most Mehmed-paše Sokolovića — osmansko neimarstvo na Listi svetske baštine UNESCO-a

Prostornu i simboličku osu grada čini Most Mehmed-paše Sokolovića, građen od 1571. do 1577. godine kao zadužbina (vakuf) velikog vezira Mehmed-paše Sokolovića (oko 1505–1579), koji je kao dečak odveden iz rodnog sela Sokolovići kod nedalekog Rudog i na vrhuncu moći služio trojici osmanskih sultana. Nacrt mosta izradio je Kodža Mimar Sinan, glavni carski arhitekta i jedan od najvećih neimara XVI veka. Ćuprija je ozidana od toplih žućkastih kvadera višegradske sedre (bigra), vađene u majdanima kod Višegradske banje i vezivane gvozdenim klamfama zalivenim olovom.

Jedanaest prelomljenih lukova, središnja kapija i iskušenja kroz vekove

Ukupne dužine 179,5 metara, sa prilaznom rampom koja na levoj obali ulazi na most pod pravim uglom, građevina počiva na devet snažnih kamenih stubova sa kljunovima ledolomcima i premošćuje reku nizom od jedanaest prelomljenih lukova klasičnih proporcija. Nad središnjim stubom kolovoz je proširen u prepoznatljivu kapiju: sa uzvodne strane uzdiže se kameni portal na kom su stajala dva tariha (hronograma u stihu pesnika Badija / Nihalija iz 1571. i 1577. godine), dok je naspram njega isturena kamena terasa sa klupom — sofa — tradicionalno mesto predaha putnika i susreta varošana. Neposredno uz most vezir je u isto vreme bio podigao i veliki kameni karavan-saraj sa imaretom (besplatnom kuhinjom za putnike), koji je vremenom stradao i iščezao.

Tokom više od četiri stoleća ćuprija je izdržala brojne razorne drinske bujice, među kojima je najčuveniji „veliki povodanj” u novembru 1896. godine, kada je nabujala Drina (pojačana vodama Lima) preplavila čak i kamenu ogradu mosta za oko metar i šezdeset centimetara, razorivši veliki deo niske čaršije, ali ne pomerivši Sinanove svodove. Daleko teža oštećenja doneo je XX vek: u Prvom svetskom ratu (1914. i 1915) minirana su tri središnja luka, a u jesen 1943. godine tokom Drugog svetskog rata razoreno je pet lukova. Posle obimne konzervatorske obnove 1949–1952. godine i temeljne sanacije stubova i kaldrme u XXI veku, most je proglašen nacionalnim spomenikom BiH, a u junu 2007. godine upisan je na Listu svetske baštine UNESCO-a (Ref. 1260). Svoj automobilski saobraćaj grad je preusmerio na noviji drumski most nizvodno, ostavljajući staru ćupriju isključivo pešacima.

Srednjovekovna Pavlovina, uskotračna pruga i književni zavičaj Ive Andrića

Daleko pre gradnje vezirske ćuprije, klisuru i skelski prelaz u Višegradu nadzirala je srednjovekovna tvrđava Višegrad (poznata i kao Stari grad ili Pavlovina), podignuta na okomitom stenovitom grebenu visoko iznad desne obale Drine. Upravo po tom utvrđenom „višem gradu” nad rekom naselje u kotlini dobilo je ime. U XIV i XV veku tvrđava je pripadala moćnoj vlastelinskoj kući Pavlovića (knezu Pavlu Radenoviću i vojvodi Radoslavu Pavloviću), čiji su carinici ubirali dažbine od dubrovačkih karavana. Na grebenu su očuvani ostaci obodnih zidova i donji spratovi kružne kamene kule stražare nad samom liticom, u narodnoj tradiciji prozvane Markova kula. U širem zaleđu opštine sačuvano je i više nekropola srednjovekovnih stećaka.

Drugi veliki preobražaj posle XVI veka Višegrad je doživeo u julu 1906. godine, kada je kroz klisuru Drine i dolinu Rzava prošla čuvena austrougarska uskotračna Istočna pruga (koloseka 760 mm) od Sarajeva do granice u Vardištu, koja je 1925. godine preko Šarganske osmice i Mokre Gore spojena sa Užicem i Beogradom. Parne lokomotive popularnog „Ćire” pretvorile su nekadašnju kasabu u živ železnički čvor sve do ukidanja pruge 1978. godine. Na tu železničku baštinu nadovezuje se obnovljena muzejsko-turistička pruga uzanog koloseka koja iz Mokre Gore preko Vardišta i manastira Dobrun ulazi u sam Višegrad, do nekadašnje stanice u središtu grada.

Detinjstvo Ive Andrića i nastanak hronike „Na Drini ćuprija”

Svetsku književnu slavu Višegradu je doneo Ivo Andrić (1892–1975). Ostao rano bez oca, budući pisac je kao dvogodišnji dečak doveden u Višegrad u dom očeve sestre Ane i njenog muža Ivana Matkovščika, pograničnog činovnika. U skromnoj prizemnoj kući na samoj levoj obali Drine, odakle je svakodnevno posmatrao lukove ćuprije, Andrić je odrastao i od 1899. do 1903. godine završio četvororazrednu osnovnu školu kod učitelja Ljubomira Popovića, vraćajući se u Višegrad tokom gimnazijskih i studentskih raspusta.

Višegradski ljudi, predanja o uzidanim blizancima i Radu Neimaru, dolazak austrougarskih inženjera i pruge, te sudbine drinskih splavara i kasabalija postali su jezgro Andrićevih pripovedaka (Ćorkan i Švabica, Čudo u Olovu, Most na Žepi) i monumentalnog romana Na Drini ćuprija (pisanog u Beogradu 1942–1943. i objavljenog u martu 1945), koji je ključno doprineo dodeli Nobelove nagrade za književnost 1961. godine. U gradskom Domu kulture od 1976. godine postoji Spomen-učionica Ive Andrića sa školskim inventarom s kraja XIX veka i fotodokumentacijom, pored same ćuprije stoji mermerni obelisk sa medaljonom pisca, dok se kuća njegovog detinjstva na levoj obali sagledava sa spoljne obalske strane. Na rtu ušća Rzava u Drinu između 2011. i 2014. godine podignut je i savremeni kulturno-arhitektonski kompleks Andrićgrad sa kamenim ulicama, Andrićevim institutom, galerijom i Hramom Svetog cara Lazara.

Višegradska banja, manastir Dobrun, ušće Lima i kanjonska plovidba

Neposredno okruženje grada nudi tri izrazito različita kulturna i prirodna pravca. Pet kilometara severno od centra, u gustoj borovoj šumi na oko 420 metara nadmorske visine, leži Višegradska banja. Njena termomineralna radonska vrela temperature oko 34 °C otkrivena su još u XVI veku prilikom vađenja sedre za zidanje ćuprije; iz osmanskog doba u banji je sačuvano staro kameno kupatilo sa kupolom (hamam poznat kao Sokolovića kupatilo).

Dvanaest kilometara istočno uz slikovitu klisuru Rzava, na putu M-5 prema graničnom prelazu Vardište i Mokroj Gori, stoji srednjovekovni manastir Dobrun (posvećen Uspenju Presvete Bogorodice, nacionalni spomenik BiH). Osnovan u prvoj polovini XIV veka kao zadužbina župana Priboja i njegovih sinova, manastir u priprati čuva izuzetno vredne fragmente srednjovekovnog živopisa sa ktitorskim portretima i kompozicijom cara Dušana sa porodicom, dok se na visokim stenama iznad klisure vide kule srednjovekovnog grada Dobruna.

Na samoj Drini Višegrad leži na dodiru dve velike hidroenergetske akumulacije. Dva i po kilometra južno (uzvodno) od stare ćuprije pregrađena je reka branom Hidroelektrane „Višegrad” (puštene u rad 1989. godine), čije se jezero pruža uzvodno kroz klisuru pored ušća Lima u Drinu kod Međeđe i Brodara (oko 12 km od grada) prema Novom Goraždu. Nasuprot tome, vodeno ogledalo ispod samih lukova Mosta Mehmed-paše Sokolovića predstavlja gornji završetak 54 kilometra dugog Perućačkog jezera: nizvodno od grada i Višegradske banje put i plovni koridor ulaze pored Starog Broda (gde se nalazi Spomen-kompleks stradalima iz proleća 1942. godine) i ušća Žepe (nedaleko od kog stoji vitki kameni Most na Žepi iz XVI veka) u najdublji krečnjački kanjon Drine između Nacionalnog parka Drina i Tare.

Kako organizovati pešački obilazak Višegrada uz obe reke

Uže jezgro Višegrada ravno je, pregledno i u potpunosti prilagođeno pešačkom obilasku. Najbolji početak jeste prelazak sa leve na desnu obalu preko kaldrme Mosta Mehmed-paše Sokolovića i zadržavanje na kamenoj sofi kapije, odakle se u jednom kadru čitaju izlaz Drine iz klisure, kamena kula Pavlovine na grebenu i zeleni spust reke ka severu.

Sa desne strane mosta uređeno šetalište i glavna Ulica kralja Petra I vode pored Spomen-učionice Ive Andrića u Domu kulture sve do rta na kom se bistri Rzav uliva u Drinu, dok se uzvišenjem Megdan izlazi do Hrama Rođenja Presvete Bogorodice iz 1884. godine sa širokim vidikom na čitavu kotlinu. Za podroban redosled koraka, procenu trajanja i izletničke nastavke pripremljen je namenski vodič Izlet: Višegrad uz Drinu i Rzav.