Srebrenica

Zašto Srebrenica leži u zatvorenoj dolini, a njena opština izlazi na sam kanjon Drine

Za razliku od Zvornika, Bratunca ili Višegrada, gradsko naselje Srebrenica ne leži na samoj obali Drine, već u duboko usečenoj uzdužnoj dolini Križevice (koja nastaje u samom gradu spajanjem planinskih potoka Ćićevca i Crvene rijeke) na nadmorskoj visini od 360 do 420 metara. Sa istoka, juga i zapada varoš zatvaraju strmi, gustom bukovom, hrastovom i četinarskom šumom obrasli grebeni Kvarca, Bojne, Zvijezde i Sušice, koji mestimično prelaze hiljadu metara visine. Zbog takvog reljefa uže gradsko jezgro ima oblik uskog levka duž jedne glavne dolinske ose, prirodno otvorenog jedino ka severu — prema Potočarima i Bratunačkom polju.

Međutim, posmatrano u administrativnim granicama, Opština Srebrenica (površine 527 km²) pripada najizrazitijim podrinjskim prostorima u Bosni i Hercegovini: njena južna i jugoistočna granica u dužini od pedesetak kilometara prati samu maticu Drine i kanjonsku obalu Perućačkog jezera — od ušća Žepe, Prohića i litica Klotjevca preko Luke i Kruševog Dola do rečne terase Skelana naspram Bajine Bašte. Prostor između srebreničke kotline i reke zauzima prostrana planinska visoravan Osat, kulturno-istorijska mikroregija čiji su čuveni majstori drvodelje i zidari — osaćanski neimari — tokom XVIII i XIX veka gradili kuće osaćanke, konake i crkve brvnare s obe strane Drine, od istočne Bosne do Jadra, Rađevine i Šumadije, čuvajući i sopstveni esnafski govor poznat kao banjački jezik.

Prema konačnim podacima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), u samom naseljenom mestu Srebrenica popisano je 2.410 stanovnika, dok je čitava Opština Srebrenica u 81 naseljenom mestu imala 13.409 stanovnika.

Antička Domavia, srednjovekovni rudnici srebra i franjevačka Bosna Srebrena

Ime, postanak i viševekovni značaj Srebrenice počivaju na bogatim hidrotermalnim rudnim žilama galenita (srebronosnog olova), sfalerita (cinka) i pratećih metala u stenama srebreničkog rudnog polja. Istorija eksploatacije ovde traje gotovo dve hiljade godina u dva velika istorijska zamaha — rimskom i poznosrednjovekovnom — koji su srebrenička brda uveli u glavne privredne tokove tadašnje Evrope.

Rimska Domavia u Sasama — upravno središte rudnika Panonije i Dalmacije

U rimsko doba, dvanaestak kilometara severoistočno od Srebrenice na lokalitetu Gradina kod sela Sase (iznad Sasanskog potoka koji se spušta ka Drini), razvio se antički grad Domavia (arheološko područje proglašeno nacionalnim spomenikom BiH). Od II do IV veka nove ere Domavia je bila sedište carskog prokuratora svih rudnika srebra i olova u provincijama Panoniji i Dalmaciji (procurator metallorum Pannonicorum et Delmaticorum), a u III veku stekla je najviši status rimske kolonije (Colonia Domavia). Sistematska istraživanja otkrila su u njoj zgradu gradske većnice (curia), sudnicu, natkrivenu tržnicu (macellum), prostrane javne terme sa hipokaustom (podnim grejanjem), vodovod i desetine latinskih epigrafskih žrtvenika i počasnih natpisa rimskih careva.

Pomen iz 1352. godine, rudari Sasi, Dubrovčani i franjevački samostan

Pod slovenskim imenom Srebrenica naselje se u sačuvanim pisanim izvorima prvi put pominje 1352. godine u dubrovačkim notarskim knjigama, za vladavine bosanskog bana Stjepana II Kotromanića. Dolaskom iskusnih rudara Sasa, koji donose tehniku dubokih potkopa, odvodnjavanja okana i prečišćavanja srebra iz olovne rude, Srebrenica krajem XIV i u prvoj polovini XV veka izrasta u najznačajnije rudarsko i gradsko središte čitavog srednjovekovnog bosanskog i srpskog podrinjskog prostora. U gradu deluje kovnica srebrnog novca, stalna i brojna kolonija dubrovačkih vlastelina, zlatara i trgovaca sa sopstvenim konzularnim sudom, kao i znameniti franjevački samostan Svete Marije. Upravo po srebreničkom samostanu čitava franjevačka vikarija, a potom i provincija, dobila je svoje trajno istorijsko ime — Bosna Srebrena (Bosna Argentina).

Zbog golemih carinskih prihoda — koji su u pojedinim decenijama donosili više srebra nego svi ostali rudnici u okruženju zajedno — oko Srebrenice su se u prvoj polovini XV veka prelamali interesi Ugarske, bosanskih kraljeva i srpskih despota: grad je 1411. godine pripao despotu Stefanu Lazareviću, a potom više puta prelazio iz ruku despota Đurđa Brankovića pod vlast bosanskih kraljeva Tvrtka II i Stjepana Tomaša, sve do konačnog ulaska u sastav Osmanskog carstva 1462. godine. Osmanska uprava zadržala je rudarske zakone (kanun-name za Srebrenicu) i rad kovnice, dok su iznad čaršije ostali kameni bedemi Starog grada Srebrenice (srednjovekovnog Gornjeg grada i osmanskog bastionskog Donjeg grada). U samoj varoši kulturno-istorijski kontinuitet odražavaju Bijela džamija (podignuta u XVII veku na starijim slojevima u podnožju tvrđave), Čaršijska džamija, pravoslavni Hram Pokrova Presvete Bogorodice (podignut 1903. godine) i konzervirani temelji franjevačkog samostana sa spomen-kapelom Svete Marije u Klisi.

Šta su mineralni izvori Crnog Gubera u šumi iznad grada

Neposredna posledica istog geološkog sklopa kroz koji vode poniru preko sulfidnih ruda gvožđa, olova, cinka i bakra jesu lekoviti mineralni izvori u dolini Crvene rijeke, svega dva kilometra jugoistočno od središnjeg trga u Srebrenici. Duž šumske klisure i uređene pešačke aleje kroz visoku bukovu i četinarsku šumu izbija čak 48 registrovanih mineralnih vrela i pištalina, od kojih su najpoznatiji Veliki (Crni) Guber, Mali Guber, Očna voda, Kožna voda, Sinus voda i izvor Ljepotica.

Prve savremene laboratorijske analize ovih voda obavio je između 1886. i 1889. godine ugledni bečki hemičar Ernst Ludvig, utvrdivši da izvor Crnog Gubera predstavlja retku prirodnu feruginozno-arsensku vodu bogatu dvovalentnim gvožđem, mikroelementima bakra, kobalta, nikla i mangana u prirodnom kiselom rastvoru. Austrougarska koncesiona uprava (firma „Mattoni”) ubrzo je uredila kamene kaptaže, izgradila punionicu i već krajem XIX i početkom XX veka izvozila stotine hiljada staklenih boca Guber-vode u apoteke Beča, Budimpešte, Berlina i drugih evropskih gradova kao medicinsko sredstvo kod malokrvnosti i iscrpljenosti.

U drugoj polovini XX veka Srebrenica se zahvaljujući izvorima Gubera i čistom planinskom vazduhu razvila u zapaženo banjsko-klimatsko lečilište. Šetalište od centra grada uz Crvenu rijeku do kamenih česama Očne vode i Crnog Gubera ostalo je najmirnija zelena pešačka osa neposredno iznad varoši.

Potočari i sećanje na genocid u Srebrenici iz jula 1995. godine

Na severnom izlazu iz srebreničke kotline prema Bratuncu, oko šest kilometara od centra grada, leži naselje Potočari u kom se nalazi Memorijalni centar Srebrenica – Potočari, zvanično spomen-obeležje i mezarje za žrtve genocida počinjenog u julu 1995. godine nad Bošnjacima tadašnje zaštićene zone Ujedinjenih nacija Srebrenica.

Hronologija događaja iz jula 1995. godine, obim stradanja više od osam hiljada bošnjačkih muškaraca i dečaka i pravna kvalifikacija zločina kao genocida utvrđeni su pravosnažnim presudama Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) u Hagu i presudom Međunarodnog suda pravde (MSP) od 26. februara 2007. godine. Poštujući dokumentarni karakter i dostojanstvo mesta sećanja, celovit istorijski prikaz događaja i međunarodnih presuda izdvojen je u posebnom članku Genocid u Srebrenici 1995., dok su nastanak memorijalnog kompleksa (zvanično otvorenog u septembru 2003. godine), prostor mezarja i stalne muzejsko-dokumentacione izložbe u nekadašnjoj bazi holandskog bataljona UNPROFOR-a obrađeni na zasebnoj stranici Memorijalni centar Srebrenica – Potočari.

Kako je Srebrenica povezana sa Nacionalnim parkom Drina, Klotjevcem i Skelanima

Južno od izvorišta Gubera regionalni put R-453 penje se uz šumovite prevoje prema Zelenom Jadru, Podravanju i Kragljivodi na visoravni Osata, odakle se račvaju prilazi prema kanjonskoj i ravničarskoj obali Drine. Jugozapadni pojas opštine Srebrenica uz obalu Perućačkog jezera — površine 6.315 hektara, od grebena Sušice i klisure Crnog potoka do litica iznad jezera — proglašen je 2017. godine za Nacionalni park Drina.

Unutar granica parka nalaze se neka od najznačajnijih prirodnih staništa tercijarnog relikta i balkanskog endema Pančićeve omorike (Picea omorika) na levoj obali Drine (lokaliteti Tisovljak, Gostilj i Crni potok), vidikovac Bijele vode sa dramatičnim pogledom na najuži deo kanjona Drine, kao i ruševine srednjovekovnog grada Đurđevca (Klotjevca) na okomitoj steni visoko iznad smaragdne vode jezera.

Glavni jugoistočni spust sa visoravni Osata ka reci završava se nakon 38 kilometara vožnje od Srebrenice u naselju Skelani, smeštenom na samoj levoj obali Drine tačno naspram Bajine Bašte. U Skelanima se nalaze uprava Nacionalnog parka Drina, konzervirani kasnoantički mozaici i postavka Rimskog municipijuma u Skelanima, kao i granični most za prelazak u Srbiju ka Bajinoj Bašti, Perućcu i planini Tari.