Bajina Bašta

Položaj u račanskoj kotlini između Drine, Tare i planinskih prevoja

Bajina Bašta leži na širokoj šljunkovitoj terasi desne obale Drine, na nadmorskoj visini od oko 257 metara, na mestu gde reka napušta duboki kanjonsko-klisurasti usek kod Perućca i pravi prostrani meandarski luk oko plodnog polja. Kroz samo gradsko tkivo teče rečica Pilica, dok nekoliko kilometara uzvodno sa krečnjačkih strana planine Tare u Drinu utiče brza reka Rača, po kojoj se čitav ovaj kraj u srpskoj istoriografiji naziva Račanskim krajem ili Sokolske i Užičke Rače. Od unutrašnjosti zapadne Srbije kotlinu odvajaju visoki planinski prevoji — Kadinjača (880 m) na putu ka Užicu i Debelo brdo (1.094 m) između Povlena i Jablanika na putu ka Valjevu — dok dolinski put uz Drinu na sever vodi preko Rogačice ka Ljuboviji.

Visoki planinski okvir Tare, Zvijezde i Povlena štiti kotlinu od oštrih kontinentalnih vetrova i stvara umerenu župsku mikroklimu, zahvaljujući kojoj je okolina Bajine Bašte još od XIX veka bila čuvena po voćnjacima, malinjacima i uzgoju kvalitetnog duvana („bajinobaštanski duvan”), čije su stare visoke sušare dugo predstavljale prepoznatljiv znak lokalne privrede.

Prema konačnim rezultatima Popisa stanovništva 2022. godine Republičkog zavoda za statistiku, samo gradsko naselje Bajina Bašta ima 8.971 stanovnika, dok čitava Opština Bajina Bašta u Zlatiborskom okrugu — raspoređena u 36 naseljenih mesta na površini od 673 kvadratna kilometra, od planinskih sela Zaovina i Rastišta do Rogačice, Kostojevića i Dubova — broji 23.533 stanovnika.

Kako je nastala varošica: ukazi iz 1858. i 1872. godine i razvoj čaršije

Na tlu savremenog gradskog centra u srednjem veku i pod osmanskom vlašću nalazilo se selo Pljeskovo, okruženo prostranim baštama i čiflucima uz reku. Prema zabeleženom lokalnom predanju i putopisima iz XIX veka, ime Bajina Bašta ostalo je po baštama turskog spahije Baje koje su se pružale duž obale Pilice i Drine. Posle Hatišerifa iz 1833. i odlaska osmanskog stanovništva 1834. godine, prvo upravno sedište Račanskog sreza postavljeno je u Rogačici, dvanaest kilometara nizvodno.

Formalni početak varoškog razvoja vezuje se za 12. jul 1858. godine, kada knez Aleksandar Karađorđević izdaje rešenje kojim se na prostoru Pljeskova osniva varošica Bajina Bašta i u nju prenosi sreska kancelarija iz Rogačice. Dinastička smena na prestolu usporila je taj proces, pa je vlada kneza Mihaila Obrenovića 1866. godine nakratko ukinula varoški status, ali su potrebe pogranične trgovine drvetom, katranom i stokom ubrzo prevagnule: ukazom kneza Milana Obrenovića od 15. septembra 1872. godine Bajina Bašta ponovo i trajno dobija status varošice.

Otvaranjem carinarnice (đumrukane) na Drini 1872, te pošte i telegrafa 1880. godine, mesto privlači trgovce, zanatlije i učitelje iz Užičkog i Valjevskog kraja. Prvim regulacionim planom iz 1882. godine inženjeri trasiraju široke, prave ulice koje se seku pod pravim uglom oko glavnog trga. Godine 1893. u središtu naselja osveštana je Crkva Svetog proroka Ilije, a u savremenom uređenju centra posebno mesto zauzima Park ćirilice i javno negovanje ćiriličkog pisma kao posveta viševekovnom prepisivačkom radu monaha iz obližnje Rače.

Kućica na Drini, manastir Rača i spomenici u opštinskom zaleđu

Dva kilometra severno od gradskog trga, na steni koja izranja usred brze i hladne matice reke, stoji drvena Kućica na Drini, postala vizuelni znak ne samo Bajine Bašte već i čitavog srednjeg toka reke. Prvo drveno sklonište na steni sagradila je u leto 1968. i 1969. godine grupa mladih kupača iz Bajine Bašte koristeći naplavljenu građu. Tokom narednih decenija ekstremni vodostaji Drine više puta su odnosili konstrukciju (uključujući i veliki decembarski talas 2010. godine), ali je lokalna zajednica svaki put podizala novu kućicu sa pokretnim bočnim stranicama koje propuštaju bujicu. Sa uređene terase pored magistralnog puta ka Rogačici pruža se neometan pogled na stenu i zeleno korito.

Šest kilometara jugozapadno od centra, tamo gde se pitoma dolina reke Rače sužava u šumovitu klisuru Tare, smešten je srednjovekovni manastir Rača sa Crkvom Vaznesenja Hristovog. Tradicionalno vezan za zadužbinarstvo kralja Dragutina Nemanjića s kraja XIII veka, manastir je tokom XVII veka bio središte znamenite račanske prepisivačke škole, u kojoj su monasi — Kiprijan Račanin, Jerotej Račanin, Teodor Račanin i Gavrilo Stefanović Venclović — prepisivali i ukrašavali bogoslužbene i književne rukopise pre seobe u Sentandreju 1690. godine. Obnovu opustelog manastira započeo je 1795. arhimandrit i ustanički vojvoda hadži Melentije Stefanović, a postojeći kameni hram podignut je između 1826. i 1835. godine. U manastiru je tokom Drugog svetskog rata (1941–1943) pod kamenim pločama oltara čuvano i najstarije srpsko ćiriličko rukopisno dobro — Miroslavljevo jevanđelje. Od manastira vodi šumska pešačka staza uz klisuru Rače do toplog kraškog izvora Lađevac.

Crkva brvnara u Dubu, tvrđava Solotnik i gradsko ćiriličko nasleđe

Istočni deo opštine čuva još dva prvorazredna spomenika kulture: u selu Dub, na putu ka Kostojevićima i Užicu, stoji izuzetno očuvana crkva brvnara Svetih apostola Petra i Pavla iz 1792. godine, koju su 1828. proširili i duborezom ukrasili vešti osaćanski neimari sa leve obale Drine, dok se iznad sela Solotuša na okomitoj krečnjačkoj litici Tare uzdižu bedemi i kula poznosrednjovekovnog zamka Solotnik.

U samom gradskom jezgru Bajine Bašte, pored glavnog šetališta, očuvane su stare trgovinske kuće s kraja XIX i početka XX veka, zgrada Narodne biblioteke „Miloš Trebinjac” i galerijski prostori Ustanove „Kultura”. Kroz tematski uređeni Park ćirilice u centru mesta i manifestaciju „Ćirilična baština” grad povezuje svoje javne prostore sa nasleđem račanskih kaligrafa i prvim štampanim i rukopisnim knjigama srednjeg Podrinja.

Vek drinskog splavarenja od Tare do Save

Pre podizanja brane u Perućcu 1966. godine, privredu i svakodnevicu Bajine Bašte odredilo je čuveno drinsko splavarenje. Teški četinarski trupci borovine, jele i smrče, oboreni u šumama Tare i spušteni točilima („rižama”) do obale u Perućcu i Derventi, vezivani su u velike drvene splavove — „table” — kojima su iskusni krmanoši sa dugim veslima upravljali niz bukove i virove srednje i donje Drine sve do strugara u Loznici, Šapcu i Beogradu. Sećanje na to rizično zanimanje, njihov žargon i rečna pristaništa utkano je u identitet savremenog grada i letnje regate.

Izlaz na Perućac, hidroenergetski sistem i ulazi u Nacionalni park Tara

Savremeni privredni i pejzažni razvoj opštine duboko je obeležen gradnjom Hidroelektrane „Bajina Bašta” u naselju Perućac, trinaest kilometara uzvodno od grada. Puštanjem u rad devedeset metara visoke olakšane betonske brane 1966. godine nastalo je Perućačko jezero, dugo oko 54 kilometra kroz monumentalni kanjon Drine sve do Višegrada, dok je 1982. sistem dopunjen reverzibilnom hidroelektranom čiji se gornji akumulacioni bazen nalazi visoko na Tari, u Zaovinama. U samom Perućcu posetioca dočekuju i reka Vrelo — kraški vodotok dug 365 metara („Godina”) koji se vodopadom obrušava u Drinu — kao i srednjovekovna nekropola stećaka Mramorje u Perućcu, upisana 2016. na UNESCO listu svetske baštine.

U Bajinoj Bašti je sedište Javnog preduzeća koje upravlja Nacionalnim parkom Tara (proglašenim 1981. godine), a iz grada vode dva glavna asfaltna uspona na planinu: južni pravac preko Kaluđerskih Bara i zapadni pravac iz Perućca serpentinama uz Mitrovac na Tari. Odatle obeležene staze i putevi vode do vidikovca Banjska stena (1.065 m) nad kanjonom Drine, zaštićenih rezervata reliktnog četinara Pančićeve omorike i zabačene doline Rastišta sa drugom UNESCO nekropolom stećaka (Mramorje u Rastištu; pregled obilaska dat je u ruti izlet Bajina Bašta – Perućac – Tara i izlet Perućac – Rastište).

Most prema Skelanima u Bosni i Hercegovini i tradicija Drinske regate

Na zapadnom rubu Bajine Bašte korito reke premošćuje gvozdeno-betonski drumski most sa međunarodnim graničnim prelazom koji spaja grad sa naseljem Skelani na levoj obali Drine, u opštini Srebrenica (Republika Srpska, Bosna i Hercegovina). Time dve susedne obale srednje Drine čine prirodnu prostornu celinu: svega nekoliko stotina metara od mosta u Skelanima konzervirani su temelji bazilika, palata i podnih mozaika rimskog grada Municipium Malvesiatium, dok uzvodno od Skelana uz levu obalu Perućačkog jezera počinje teritorija Nacionalnog parka Drina, osnovanog 2017. godine kao prirodni parnjak Tari na suprotnoj strani kanjona.

Vekovnu vezu grada sa rekom najživlje čuva Drinska regata u Bajinoj Bašti, pokrenuta u julu 1994. godine kao omaž nekadašnjim drinskim splavarima koji su niz brzake spuštali četinarsku građu sa Tare sve do Šapca i Beograda. Rekreativna plovidba u drugoj polovini jula okuplja hiljade čamaca i drvenih splavova na deonici dugoj dvadeset pet kilometara od Perućca, pored ušća Vrela, Rače i Kućice na Drini, sve do cilja kod Rogačice.