Memorijalni centar Srebrenica – Potočari

Istorijski kontekst mesta i pravni put osnivanja ustanove (2000–2007)

Prostor u naselju Potočari, u dolini između Srebrenice i Bratunca u srednjem Podrinju, neposredno je vezan za događaje iz jula 1995. godine, koji su pravosnažnim presudama Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ / ICTY) i presudom Međunarodnog suda pravde (MSP / ICJ) iz februara 2007. godine pravno kvalifikovani kao genocid nad bošnjačkim stanovništvom zaštićene zone Ujedinjenih nacija Srebrenica. U predratnim halama potočarske Fabrike akumulatora tokom 1994. i 1995. godine bila je smeštena komanda holandskog bataljona mirovnih snaga Ujedinjenih nacija (UNPROFOR), oko koje su od 11. do 13. jula 1995. godine desetine hiljada izbeglih civila iz Srebrenice i okolnih podrinjskih opština potražile utočište pre prisilnog razdvajanja porodica, deportacija i masovnih pogubljenja muškaraca i dečaka na više stratišta u srednjem Podrinju (šira dokumentovana hronologija izložena je na stranici Genocid u Srebrenici 1995. godine).

Inicijativu preživelih članova porodica i udruženja majki da žrtve ekshumirane iz primarnih i sekundarnih masovnih grobnica budu ukopane upravo u Potočarima — na mestu gde su mnogi poslednji put viđeni živi — institucionalno je potvrdio visoki predstavnik u Bosni i Hercegovini Volfgang Petrič odlukom od 25. oktobra 2000. godine, kojom je trajno određena zemljišna parcela za podizanje mezarja i spomen-obeležja. U maju 2001. godine osnovana je Fondacija „Srebrenica–Potočari” Spomen-obilježje i mezarje, a u julu iste godine u prisustvu porodica žrtava postavljen je kamen temeljac.

Prvi kolektivni ukop 600 identifikovanih žrtava obavljen je 31. marta 2003. godine, za čim je 11. jula 2003. usledio drugi ukop 282 žrtve, dok je 20. septembra 2003. godine sakralno-memorijalni deo kompleksa zvanično otvoren; u julu iste godine naknadnom odlukom u memorijalni obuhvat uključeni su i objekti bivše Fabrike akumulatora sa druge strane regionalnog puta, čime je sprečena promena namene autentičnog istorijskog mesta.

Trajni državni okvir uspostavljen je 25. juna 2007. godine donošenjem Zakona o Memorijalnom centru Srebrenica – Potočari Spomen-obilježje i mezarje za žrtve genocida iz 1995. godine, kojim je Memorijalni centar postao zvanična institucija Bosne i Hercegovine sa sopstvenim pravnim subjektivitetom, upravnim odborom i zakonskim mandatom za dostojanstven ukop identifikovanih žrtava, zaštitu kompleksa, prikupljanje arhivske građe i obrazovni rad.

Zapadna celina kompleksa: mezarje, musala i Zid sjećanja

Memorijalni kompleks prostire se sa obe strane regionalne saobraćajnice Srebrenica – Bratunac i sastoji se od dve funkcionalno povezane celine. Na zapadnoj strani puta, na blago nagnutim travnatim padinama okrenutim ka dolini, smešten je sakralni i komemorativni prostor mezarja, projektovan prema arhitektonskom rešenju Ahmeda Kapidžića tako da prati prirodnu konfiguraciju terena u koncentričnim, amfiteatralnim poljima („laticama”) podeljenim kamenim pešačkim stazama.

Arhitektonsko središte tog prostora čini Musala — otvoreni natkriveni kružni molitveni paviljon obložen kamenom, sa mihrabom, minberom i mermernim podijumom na kom se obavlja verski obred (dženaza) i komemoracija svakog 11. jula. Neposredno u sklopu Musale postavljena je i kamena spomen-ploča posvećena žrtvama katoličke veroispovesti ubijenim u julu 1995. godine (među kojima je u mezarju ukopan i Srebreničanin Rudolf Hren), čime prostor poštuje verski identitet svake identifikovane žrtve.

Oko Musale u polukružnom luku pruža se Zid sjećanja — dugačak niz sivih granitnih i mermernih ploča na kojima su uklesana lična imena, očeva imena i godine rođenja preko 8.372 žrtve genocida, zajedno sa urezanim brojem „8372…” na ulaznom spomen-kamenu, gde tri tačke označavaju da konačan spisak stradalih i nestalih nije zaključen dok traju potrage za neotkrivenim posmrtnim ostacima. Na okolnim parcelama u pravilnim redovima stoje hiljade jednakih belih mermernih nadgrobnih obeležja — nišana — ispod kojih počivaju posmrtni ostaci žrtava iz Srebrenice, Bratunca, Vlasenice, Zvornika, Višegrada, Rogatice i Han Pijeska.

Forenzička identifikacija posmrtnih ostataka i sekundarne grobnice

Posebnost potočarskog mezarja ne može se razumeti bez uvida u višedecenijski forenzički rad Međunarodne komisije za nestale osobe (ICMP) i Instituta za nestale osobe Bosne i Hercegovine. Kako bi se prikrili tragovi masovnih pogubljenja iz jula 1995. godine, počinioci su u jesen iste godine teškom mehanizacijom prekopali primarne masovne grobnice i posmrtne ostatke premestili u desetine sekundarnih i tercijarnih grobnica rasutih širom srednjeg Podrinja — od doline Cerske, Nove Kasabe, Kravice, Pilice, Branjeva i Kozluka do Čančara uz put ka Zvorniku.

Usled takvog mehaničkog raskomadavanja tela, posmrtni ostaci jedne iste osobe često su pronalaženi u dve, tri ili četiri različite grobnice udaljene desetinama kilometara. Klasična antropološka identifikacija odećom i ličnim predmetima zbog toga nije bila dovoljna, pa je ICMP početkom XXI veka razvio dotad najveći svetski sistem forenzičke analize DNK iz koštanih uzoraka upoređivanih sa referentnim uzorcima krvi preživelih srodnika. Zahvaljujući toj naučnoj metodi, pouzdano je identifikovano oko sedam hiljada žrtava genocida, od kojih je u mezarju u Potočarima ukopano više od 6.750 osoba, dok je manji broj po želji porodica sahranjen u zavičajnim porodičnim grobljima; naknadno pronađeni delovi skeleta periodično se reekshumacijom pridružuju već ukopanim ostacima uz saglasnost porodica.

Istočna celina: bivša baza UNPROFOR-a, Spomen-soba, Arhiv i istraživački rad

Preko puta mezarja, na istočnoj strani regionalnog puta, nalazi se industrijski kompleks nekadašnje Fabrike akumulatora Srebrenica, koji čini dokumentaciono, muzejsko, arhivsko i naučno jezgro Memorijalnog centra. Prostrane betonske hale zadržane su u svom izvornom prostornom gabaritu kako bi svedočile o danima iz jula 1995. godine kada je u njima boravilo više od pet hiljada žena, dece, starijih osoba i ranjenika; na pojedinim zidovima nekadašnjih kasarni konzervirani su autentični crteži, poruke i zapisi pripadnika holandskog bataljona UNPROFOR-a nastali tokom opsade enklave.

U tom delu kompleksa 2007. godine otvorena je Spomen-soba (Memorial Room), oblikovana u stručnoj saradnji sa Imperijalnim ratnim muzejom iz Londona. U tamnom, svedenom prostoru izložene su dve međusobno povezane celine: dokumentarni filmski zapis o događajima iz jula 1995. i dvadeset staklenih vitrina u kojima se čuvaju konzervirani lični predmeti pronađeni prilikom ekshumacija masovnih grobnica — džepni satovi, naočare, ključevi kućnih vrata, tabakere, klikeri i sveske — praćeni biografskim zapisima o ljudima kojima su pripadali.

U februaru 2017. godine u okviru kompleksa otvoren je stalni Dokumentacioni centar SENSE sa multimedijalnom postavkom Srebrenica: Genocid u osam činova, zasnovanom na hiljadama dokaznih predmeta, satelitskih snimaka, presretnutih radio-razgovora, svedočenja i sudskih spisa izvedenih pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju u Hagu. Uz nju su u velikoj hali postavljene tematske istorijske izložbe poput stalne postavke Koraci onih koji (ni)su prešli, koja prati kolonu proboja iz jula 1995. godine od Šušnjara prema slobodnoj teritoriji, kao i postavka o opsadi Srebrenice 1992–1995.

Arhivska građa, zbirka usmene istorije i obrazovna delatnost

U novijoj fazi institucionalnog rada Memorijalni centar razvio je specijalizovani Arhiv, istraživačku biblioteku i obiman program Usmene historije, u okviru kog se po strogoj metodologiji audio-vizuelno snimaju, transkribuju i trajno čuvaju lična svedočenja stotina preživelih svedoka genocida, majki, nekadašnje dece iz enklave, lekara ratne bolnice i svedoka opsade u srednjem Podrinju.

Uporedo sa čuvanjem primarne građe, istraživački tim ustanove objavljuje godišnje analitičke publikacije, zbornike radova i dokumentarne studije posvećene kulturi pamćenja, sudski utvrđenim činjenicama i suzbijanju negiranja genocida, sarađujući sa univerzitetima, memorijalnim muzejima i arhivima u Evropi i svetu.

Prostorni položaj Potočara na putnom pravcu Srebrenica – Bratunac

Naselje Potočari smešteno je u dolini istoimene rečice duž regionalnog puta R-454 koji spaja gradsko središte Srebrenice (udaljeno šest kilometara južno uz kotlinu Križevice) sa Bratuncem (udaljenim pet kilometara severno ka obali Drine i prelazu Bratoljub). Ulazi u sakralni prostor mezarja na zapadnoj strani i u dokumentaciono-muzejski krug nekadašnje Fabrike akumulatora na istočnoj strani povezani su obeleženim pešačkim prelazom i informativnim punktom ustanove.

Generalna skupština Ujedinjenih nacija usvojila je u maju 2024. godine rezoluciju kojom je 11. jul proglašen Međunarodnim danom promišljanja i sećanja na genocid u Srebrenici 1995. godine, potvrđujući univerzalni komemorativni i obrazovni značaj rada koji se obavlja u Potočarima. Istorijska hronologija događaja iz rata 1992–1995. i sudskih postupaka pred međunarodnim sudovima obrađena je u posebnom članku Genocid u Srebrenici 1995. godine.