Reka Drina: nastanak, deonice, obale i život uz vodu

Gde Drina nastaje, kolika joj je dužina i kako se određuju obale?

Drina nema klasično pojedinačno vrelo, već nastaje kao hidrografska sinteza dveju snažnih crnogorsko-hercegovačkih planinskih reka — Tare i Pive — koje se spajaju kod Šćepan Polja na samoj državnoj granici Crne Gore i Bosne i Hercegovine, na koti od približno 433 metra nadmorske visine. Od te tačke pa sve do ušća u Savu nizvodno od Badovinaca i Crnjelova (oko 75 metara nadmorske visine), opšti pravac tečenja usmeren je od juga ka severu. Zbog tog severnog usmerenja, leva obala Drine uvek označava zapadnu, bosanskohercegovačku stranu doline, dok desna obala u gornjem toku pripada Bosni i Hercegovini, a od kanjonskog pojasa uz masiv Zvijezde i planinu Taru pa gotovo do ušća pripada Srbiji.

U stručnoj literaturi i međunarodnim vodoprivrednim izveštajima sreću se različiti brojevi o dužini reke, pa svaku cifru vredi čitati zajedno sa metodom merenja. Prema proceni Ekonomske komisije Ujedinjenih nacija za Evropu (UNECE) za sliv Drine, sama matica od sastava Tare i Pive kod Šćepan Polja do ušća u Savu duga je oko 346 kilometara. Kada se pak primeni hidrografsko pravilo najduže sastavnice — mereno od izvorišta Tare ispod Komova u Crnoj Gori do ušća Drine u Savu — ukupna dužina rečnog sistema dostiže približno 487 do 500 kilometara, zavisno od kartografske razmere u kojoj su ucrtani ravničarski meandri u donjem toku između Lešnice, Janje i ušća.

Jednako je važno ne poistovećivati tri srodna, ali različita pojma: rečno korito Drine, hidrološki sliv Drine i istorijsko-geografski pojam Podrinja. Hidrološki sliv obuhvata površinu od približno 19.570 do 20.320 kvadratnih kilometara u Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini, Srbiji i na sasvim malom rubnom pojasu Albanije u gornjem Polimlju. Nasuprot tome, regionalni naziv Podrinje u svakodnevnom, kulturnom i upravnom životu označava uži pojas gradova, varoši i župa neposredno oslonjenih na dolinu Drine i njene bliže pritoke, dok susedne celine poput Jadra, Rađevine, Azbukovice, Osata, Semberije i Mačve čuvaju sopstvena regionalna imena i posebnosti.

Gde Drina jeste, a gde nije državna granica

Česta pojednostavljena predstava po kojoj je Drina čitavom dužinom granica između Srbije i Bosne i Hercegovine ne odgovara stvarnoj karti. U prvih stotinak kilometara toka — kroz Foču, Ustikolinu, Goražde, ušće Lima i Višegrad — obe obale Drine nalaze se unutar Bosne i Hercegovine, pri čemu reka prolazi naizmenično kroz opštine u entitetu Republika Srpska i kroz Bosansko-podrinjski kanton Goražde u Federaciji Bosne i Hercegovine.

Državna granica između Bosne i Hercegovine i Srbije spušta se na samo korito Drine tek nizvodno od Višegrada, u dubokom kanjonu kod Starog Broda i masiva Zvijezde (naspram Nacionalnog parka Drina i Nacionalnog parka Tara). Odatle reka u dužini od oko 220 kilometara prati međudržavnu liniju pored Perućca, Skelana i Bajine Bašte, zatim između Bratunca i Ljubovije, Zvornika i Malog Zvornika, pa pored Banje Koviljače i Loznice. U ravničarskom donjem toku, međutim, katastarska granica često prati stare rukavce i napuštena meandarska korita iz XIX veka, dok živa matica menja šljunkovite sprudove između mačvanske i semberijske obale.

Kako se čitaju četiri velike deonice Drine od juga ka severu?

Posmatran u celini, tok Drine smenjuje uske klisure i kanjone sa plodnim, gusto naseljenim proširenjima u kojima su nastali svi veći podrinjski gradovi. Takva kompozicija doline geografe je još od vremena Jovana Cvijića navodila da Drinu opišu kao „reku laktastih skretanja i složene doline”: tamo gde preseče venac paleozojskih škriljaca ili trijaskih krečnjaka, dolina se sužava u strme tesnace, a čim uđe u jezerske basene i neogene kotline, obale se razmiču u polja pogodna za drumove, voćnjake i gradske čaršije. Radi lakše prostorne orijentacije, ovaj vodič prati reku kroz četiri funkcionalne celine.

1. Uzvodne deonice (od Šćepan Polja do Višegrada): U prvih četrdesetak kilometara Drina je brza, hladna planinska reka sa bistrim bukovima između Foče (gde sa desne strane prima Ćehotinu, a sa leve Bistricu) i drevne Ustikoline na ušću Koline. Prolazeći kroz Goražde, reka ulazi u usporenu zonu Višegradskog jezera u kom, između Kopčija i Međeđe, prima Prače sa leve i moćni Lim sa desne strane (nizvodno od varoši Rudo). Kod Višegrada, na ušću Belog i Crnog Rzava u Drinu, kamena ćuprija Mehmed-paše Sokolovića označava kraj gornjeg Podrinja.

2. Srednji tok (od kanjona i Perućca do Ljubovije i Bratunca): Nizvodno od Višegrada i Starog Broda počinje najdramatičniji reljefni odsek čitave reke — kanjon Drine, u kom se litice Zvijezde i Tare sa srpske i masiva Sušice i Osata u okviru Nacionalnog parka Drina sa bosanskohercegovačke strane uzdižu i do hiljadu metara iznad vode Perućačkog jezera. Po izlasku iz brane u Perućcu i susretu sa kratkom kraškom rekom Vrelo, Drina ponovo teče slobodnim koritom pored Skelana i Bajine Bašte, pravi veliki luk kod Rogačice i Fakovića, ostavlja u levom brdskom zaleđu Srebrenicu i Potočare, te izlazi u otvorenu azbukovačko-bratunačku dolinu između Ljubovije (nedaleko od kanjona Trešnjice) i Bratunca.

3. Zvorničko područje i zaleđe Rađevine: Severno od Drinjače i Velike Reke dolina se ponovo steže između obronaka Boranje i Majevice, gde je podizanjem brane 1955. stvoreno Zvorničko jezero sa živopisnim poluostrvom Divič. Na samom izlazu iz tesnaca stoje gradovi parnjaci Zvornik i Mali Zvornik, nad kojima bdi tvrđava Đurđev grad na levoj i u steni uklesani Podzemni grad Karađorđevića na desnoj obali, dok se u istočnom brdskom zaleđu preko Jagodnje i Mačkovog kamena otvara kotlina Krupnja i Rađevine.

4. Donje Podrinje, Jadar i ušće u Savu: Od Karakaja i Kozluka Drina napušta planinske tesnace, prolazi ispod šumovitog Gučeva pored kraljevskog parka u Banji Koviljači i lozničkog polja. Neposredno u desnom zaleđu leži Loznica sa dolinom Jadra, Tršićem, Tronošom i obroncima Cera. Od ušća Jadra i varošice Lešnica sa desne i Janje sa leve strane, Drina postaje tipična nizijska, meandarska reka sa šljunkarama, rukavcima, vrbacima i mrtvajama između Bijeljine u Semberiji i Badovinaca u Mačvi, sve do širokog ušća u Savu.

Koje pritoke hrane Drinu i kako su tri brane promenile rečni režim?

Vodno bogatstvo Drine počiva na razgranatoj mreži desnih i levih pritoka koje donose otopljeni sneg sa najviših dinarskih planina. Osim sastavnica Tare i Pive, u gornjem toku presudnu ulogu imaju Ćehotina (koja dotiče iz pljevaljskog kraja i uliva se u središtu Foče), Bistrica i Kolina sa obronaka Treskavice i Zelengore, te Prača sa Jahorine i Romanije. Najveća pojedinačna pritoka u čitavom slivu jeste Lim, koji sa izvorištem u Plavskom jezeru i tokom dugim oko 220 kilometara unosi gotovo trećinu ukupne količine vode u srednju Drinu uzvodno od Višegrada.

U srednjem i donjem toku karakter pritoka se menja: sa strmog kraškog masiva Tare spuštaju se kratke, izuzetno bistre reke poput Vrela u Perućcu (dugog svega 365 metara) i Rače kod istoimenog manastira; kroz Azbukovicu ka Drini žure bujične, čiste planinske reke Rogačica, Trešnjica i Ljuboviđa, dok sa bosanske strane ispod Konjuha i Javornika pritiče Drinjača. Najvažnija desna pritoka u donjem toku jeste Jadar (dug oko 75 kilometara), u čijem slivu leže Osečina, Zavlaka, Draginac, Brezjak i Loznica, dok u semberijskoj ravnici sa Majevice pritiče reka Janja.

Sve do sredine XX veka Drina je bila neukroćena bujična matica poznata po drinskim splavarima koji su balvane četinarske građe spuštali sa Tare i iz okoline Foče sve do Šapca i Beograda, ali i po razornim povodnjima kakav je ostao upamćen u velikoj poplavi novembra 1896. godine, kada je voda u Višegradu preplavila kolovoz i sofu kamene ćuprije. Izgradnjom tri velike protočno-akumulacione elektrane — HE „Zvornik” (puštena u rad 1955), HE „Bajina Bašta” u Perućcu (1966, dopunjena reverzibilnom elektranom i visinskim jezerom u Zaovinama 1982) i HE „Višegrad” (1989) — više od sto kilometara nekadašnjih brzaka pretvoreno je u mirna kanjonska jezera, dok su slobodne rečne deonice sačuvane od Šćepan Polja do Goražda, od Perućca do Zvorničkog jezera i od Malog Zvornika do Save.

Mostovi preko Drine i zašto su podrinjska naselja rasla u parovima

Retko gde na Balkanu geografija rečnih prelaza tako čitko objašnjava raspored gradova kao u Podrinju. Gde god je dolina dopuštala siguran gaz, skelu ili kameni oslonac za stubove mosta, na naspramnim obalama razvijala su se uparena naselja koja su vekovima razmenjivala žito, stoku, so, drvenu građu i zanatsku robu, čak i u epohama kada su obale pripadale različitim carstvima ili državama. Razumevanje tih parova mesta i njihovih mostova najbolji je ključ za praktično kretanje kroz region.

U gornjem toku mostovi u Foči, Ustikolini i Goraždu povezuju gradske četvrti unutar Bosne i Hercegovine, dok u Višegradu naspram novog drumskog mosta stoji Most Mehmed-paše Sokolovića (1571–1577), remek-delo osmanskog neimara Mimara Sinana upisano na UNESCO listu svetske baštine 2007. godine, danas namenjeno isključivo pešacima. Nizvodno od kanjona, prvi drumski međudržavni prelaz između Srbije i Bosne i Hercegovine spaja Bajinu Baštu i Skelane (Most u Skelanima), omogućavajući da se sa desne obale obiđe antički Municipium Malvesiatium i južni ulaz u opštinu Srebrenica.

U srednjem Podrinju par čine Ljubovija i Bratunac: uz stariji čelični most, dve obale od 2021. godine povezuje savremeni drumski most i zajednički granični prelaz „Bratoljub”. Četrdesetak kilometara severnije stoji najtešnje srasli gradski par na reci — Zvornik i Mali Zvornik — čija gradska šetališta spaja pešački Most kralja Aleksandra I Karađorđevića iz 1930. godine, dok se drumski i teretni saobraćaj odvija preko mosta u Karakaju, a železnički preko mosta između Brasine/Malog Zvornika i Zvornik Novog. U donjem Podrinju drumski prelazi vode preko Trbušnice – Šepka kod Loznice i preko Pavlovića mosta između Badovinaca i Popova na pravcu ka Bijeljini.

Prirodna baština, nematerijalni običaji i lekcije velikih voda

Zahvaljujući dubokim krečnjačkim klisurama zaklonjenim od ledenih vetrova tokom pleistocena, srednje Podrinje postalo je jedno od najvažnijih evropskih refugijuma reliktne flore i faune. Simbol tog živog sveta jeste Pančićeva omorika (Picea omorika), endemični četinar koji je Josif Pančić naučno otkrio u Zaovinama 1875. godine, a čija se prirodna staništa prostiru gotovo isključivo u srednjem slivu Drine — na liticama Nacionalnog parka Tara u Srbiji i Nacionalnog parka Drina u opštini Srebrenica, te oko Višegrada i Foče. U pritokama i matici opstaje i plemenita drinska mladica (Hucho hucho), dok krečnjačke stene kanjona Trešnjice čuvaju severnu koloniju beloglavog supa.

Kulturni pejzaž uz reku podjednako je slojevit: na obe obale srednjeg i gornjeg toka rasute su nekropole srednjovekovnih kamenih nadgrobnika — stećaka, uključujući UNESCO lokalitete Mramorje u Perućcu i Mramorje u Rastištu. U zaleđu donje Drine, u trouglu između Loznice, Tršića i manastira Tronoše, uobličena je Vukovska reforma srpskog jezika i sačuvani su živi običaji upisani u nacionalni registar nematerijalnog nasleđa: izlivanje i paljenje ratarskih sveća, petrovdansko lilanje i najstarija kulturna manifestacija u Srbiji — Vukov sabor. Letnji život na samoj vodi obeležavaju spustovi čamaca na Drinskoj regati u Bajinoj Bašti, regati u Ljuboviji i u okviru Zvorničkog ljeta.

Istovremeno, istorija naselja uz Drinu i njene pritoke ne može se razumeti bez svesti o snazi bujičnih voda i klizišta. Dok su istorijski povodnji 1896. ili rušenja i obnove mostova u ratovima XX veka menjali lice čaršija, proleće i leto 2014. godine ostavili su dubok savremeni rez kroz velike poplave u Podrinju — od razornih bujica i klizišta u Krupnju i dvostrukog udara majskih i avgustovskih voda u Loznici, Dragincu i Banji Koviljači, do izlivanja Drine i Janje u Zvorniku, Janji i Semberiji. Zbog toga savremeni vodoprivredni planovi sliv Drine posmatraju kao jedinstven prekogranični organizam u kom šume u gornjem toku, režim akumulacija u srednjem i odbrambeni nasipi u donjem toku direktno zavise jedni od drugih.

Tok Drine u slici: deset tačaka od Foče do ušća u Savu

Geografski sled dokumentarnih fotografija prati kako se Drina od brze planinske reke u gornjem toku pretvara u kanjonsko jezero, srednjedrinsku maticu i nizijsko ušće.