Zvornik

Gde se nalazi Zvornik i kako je grad oblikovan između klisure i ravnice

Geografski položaj Zvornika određen je naglom promenom reljefa u dolini Drine. Južno od grada reka je usekla dubok klisurasti tesnac između strmih krečnjačko-peščarskih padina Mlađevca i Vratolomca (istočnih ogranaka Majevice) na levoj obali i šumovitog masiva Boranje na desnoj obali u Srbiji. Zbog nedostatka ravnog tla u samom klancu, staro urbano jezgro Zvornika razvilo se u prepoznatljivom uzdužnom obliku: glavna gradska saobraćajnica i uređeno priobalno šetalište prate rečni luk na nadmorskoj visini od oko 145 metara, dok se stare mahale i novije stambene četvrti amfiteatralno penju uz padine brega i ulaze u bočnu dolinu rečice Zlatice.

Tek na severnom izlazu iz užeg gradskog centra, kod Karakaja i Čelopeka, brdski okvir se povlači ka zapadu, a dolina Drine širi u Zvorničko polje i prostranu aluvijalnu ravan. Tim ravničarskim pojasom u Drinu sa leve strane utiču pritoke Sapna i Hoča, dok putni koridor pored Kozluka (poznatog po prirodnim izvorima mineralne kisele vode eksploatisanim još krajem XIX veka), Roćevića i Šepka postepeno uvodi putnika u donje Podrinje prema Janji i Semberiji.

Zbog takvog prelaska iz tesnaca u gusto naseljeno polje neophodno je razlikovati samo gradsko naselje od šire jedinice lokalne samouprave koja od decembra 2015. godine ima zakonski status Grada Zvornika. Prema konačnim rezultatima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), u užem naseljenom mestu Zvornik živelo je 11.497 stanovnika, dok je čitavo administrativno područje Grada (tadašnje Opštine) Zvornik u 68 naseljenih mesta imalo 58.856 stanovnika. Više od četiri petine stanovništva živi u nizu prigradskih, industrijskih i poljoprivrednih naselja duž drinske ravnice i doline Sapne — među kojima su Karakaj, Ekonomija, Ulice, Čelopek, Tršić kod Zvornika, Kozluk, Branjevo, Pilica i Kula Grad.

Od rimskih kamenoloma i Zvonika iz 1410. godine do secesijske Kasine

Prirodna kapija na izlazu Drine iz klisure privlačila je naselja i puteve daleko pre srednjeg veka. Rimska komunikacija koja je pratila levu obalu Drine povezivala je rudarsko zaleđe srednjeg Podrinja sa ravnicama Panonije, a u selu Dardagani nedaleko od Zvornika sačuvan je jedinstven podzemni i površinski rimski kamenolom (proglašen nacionalnim spomenikom BiH), odakle su blokovi krečnjaka i laporca rečnom plovidbom spuštani čak do antičkog Sirmijuma. Na levoj i desnoj obali samog tesnaca (uključujući i vis Orlovine iznad Malog Zvornika) podizana su poznoantička i ranovizantijska utvrđenja za kontrolu rečnog prolaza.

Najstariji sačuvani pisani pomen samog grada potiče od 21. maja 1410. godine, kada se u knjigama Dubrovačkog arhiva javlja pod imenom Zvonik (u pojedinim spisima i Zvonnik). Naziv se u istorijskoj literaturi tumači zvonikom srednjovekovne crkve ili franjevačkog samostana koji je putnicima u klancu služio kao zvučni i vizuelni orijentir, odnosno kupastim oblikom samog brega nad rekom. U prvoj polovini XV veka podgrađe ispod tvrđave (Podzvonik) bilo je živ trgovački centar u posedu feudalne porodice Zlatonosović, a potom i srpskog despota Đurđa Brankovića, sa snažnom kolonijom dubrovačkih trgovaca i franjevačkim samostanom Svete Marije, preko kog je srebreničko srebro otpremano na sever.

Osmanski Zvornički sandžak i formiranje drinske čaršije

Po ulasku u sastav Osmanskog carstva oko 1460. godine, Zvornik zbog strateškog nadzora nad Drinom i Posavinom dobija prvorazrednu vojnu ulogu: oko 1480. godine osniva se Zvornički sandžak, čija se jurisdikcija prostirala s obe strane Drine, obuhvatajući ne samo severoistočnu Bosnu već i Jadar, Rađevinu i Mačvu. Grad se iz skučenog podgrađa širi duž obale u niz mahala — Fetiju, Namazđah, Rijeku (uz ušće Zlatice), Beksuju, Hrid, Bair i Kanare — u kojima cvetaju kožarski, terzijski, kazandžijski i pekarski zanat, kao i gradnja drinskih lađa (burina i zvornikuša) kojima se trgovalo nizvodno do Save i Dunava.

Secesijska zgrada Kasine (1910), Muzejska zbirka i sakralno nasleđe

Posle Berlinskog kongresa 1878. godine austrougarska uprava proseca pravu glavnu ulicu, gradi masivni kameni obaloutvrdni zid radi odbrane čaršije od drinskih povodanja i podiže niz javnih zdanja: zgradu Sreskog načelstva (u kojoj radi Gradska uprava), školu, bolnicu i žandarmerijsku kasarnu. Arhitektonski dragulj tog razdoblja u samom središtu grada jeste zgrada Kasine, podignuta 1910. godine za potrebe oficirskog doma austrougarskog garnizona. Izvedena u stilu bečke secesije (Art Nouveau), sa prepoznatljivom žutom fasadom, valovitim krovnim vencem, asimetričnim otvorima i plitkom geometrijskom plastikom, Kasina je decenijama bila središte čitaoničkog, pozorišnog i društvenog života Zvorničana. U njoj rade Narodna biblioteka i Muzejska zbirka Zvornik, čiji stalni arheološki, istorijski i etnološki postav obuhvata oko dve hiljade predmeta — od rimskih stela i srednjovekovnih mačeva do gradskog pokućstva XIX i početka XX veka.

Višeslojno duhovno nasleđe grada u prostoru čitljivo je kroz stare i obnovljene bogomolje: na uzvišenju Hrid u južnom delu varoši stoji stari pravoslavni Hram Rođenja Svetog Jovana Krstitelja (podignut 1823. godine na mestu starije crkve brvnare, sa vrednim ikonama i starim zvonom), dok je u novijem delu uz obalu Drine izgrađen monumentalni petokupolni Saborni hram Rođenja Presvete Bogorodice. U staroj čaršijskoj zoni uz Zlaticu i glavnu ulicu nalaze se obnovljene gradske džamije Riječanska i Beksuja, dok se na bregu u Zamlazu čuvaju i ostaci nekadašnjeg katoličkog hrama iz austrougarskog doba.

Đurđev grad iznad klisure i mostovi prema Malom Zvorniku

Nad celim gradskim jezgrom uzdiže se Đurđev grad, jedan od prostorno najrazuđenijih i najupečatljivijih utvrđenih kompleksa u Bosni i Hercegovini, zaštićen kao nacionalni spomenik BiH. Tvrđava obuhvata blizu pet hektara strmog terena i podeljena je na tri visinske celine povezane odbrambenim bedemima: Donji grad uz samu obalu Drine i magistralni put (sa kazamatima i nekadašnjom Zvorničkom kapijom kroz koju je prolazio drinski drum), Srednji grad na stenovitom grebenu sa najstarijom dvadesetometarskom Velikom kulom iz srednjeg veka, te prostrani Gornji grad na platou Kula Grada (407 m n. v.), dograđivan u osmansko i austrougarsko doba topovskim tabijama i kasarnama. Dok narodna predanja gradnju vezuju za despoticu Irinu Kantakuzinu („Prokletu Jerinu”), istorijski i konzervatorski izvori jasno prate srednjovekovnu bosansko-despotsku, osmansku i austrougarsku fazu bedema.

U podnožju tvrđave, u samom centru grada, levu i desnu obalu spaja čelični rešetkasti Most kralja Aleksandra I Karađorđevića, u svakodnevnom govoru oba grada poznat jednostavno kao Stari most. Podignut na kamenim stubovima 1929. godine i svečano osveštan u jesen 1930. uz prisustvo kralja Aleksandra I, pa obnovljen nakon rušenja u aprilu 1941. i temeljno saniran 2019–2020. godine, ovaj most dug 150 metara direktno povezuje zvorničku čaršiju sa središtem Malog Zvornika u Srbiji i služi isključivo kao međunarodni pešački granični prelaz.

Putnički automobili, autobusi i teretna vozila Drinu prelaze oko dva i po kilometra severnije, preko drumskog mosta i međunarodnog graničnog prelaza Karakaj – Mali Zvornik, smeštenog na čvorištu puteva za Tuzlu, Sarajevo, Bijeljinu i Loznicu. Odmah severno od drumskog mosta u Karakaju reku premošćuje i čelični železnički most između stanice Zvornik Novi i stanice Brasina u Srbiji, povezujući industrijski bazen Tuzle i Birča sa prugom kroz Podrinje ka Loznici i Šapcu, dok se dvadesetak kilometara nizvodno kod Šepka nalazi drumski most ka Trbušnici i Loznici.

Zvorničko jezero, poluostrvo Divič i manifestacija Zvorničko ljeto

Južni ulaz u Zvornik dobio je potpuno novu geografiju 1955. godine, kada je u najužem delu tesnaca između Zvornika i Malog Zvornika puštena u rad Hidroelektrana Zvornik, prva velika hidroelektrana podignuta na reci Drini. Iza njene betonske gravitacione brane visoke 42 metra usporena reka obrazovala je Zvorničko jezero (poznato i kao Drinsko jezero), dugo oko 25 kilometara uzvodno sve do ušća Drinjače i Velike Reke.

Tri kilometra južno od gradskog centra, uz samu levu obalu akumulacije, u jezero duboko zalazi slikovito potkovičasto poluostrvo na kom leži naselje Divič. Nastalo izdizanjem starog splavarskog sela uz padinu nekadašnjeg rečnog meandra prilikom punjenja jezera 1955. godine, poluostrvo Divič predstavlja omiljenu izletničku, ribolovačku i kajakašku tačku Zvorničana sa mirnom vodom u zaklonjenim uvalama.

Nizvodno od brane HE Zvornik Drina ponovo teče brzim, šljunkovitim koritom duž gradske plaže i dugog uređenog keja sa drvoredom, sportskim terenima i šetalištem. Svakog avgusta taj priobalni prostor postaje središnja pozornica tradicionalne sedmodnevne manifestacije Zvorničko ljeto, koja se održava u prvoj dekadi avgusta povodom praznika Svete Petke Trnove (8. avgusta). Program spaja koncerte i ribolovački „Zvornički kotlić” na gradskoj plaži, likovnu koloniju, pozorišne i književne večeri na platou ispred Kasine, simbolične susrete predstavnika Zvornika i Malog Zvornika na sredini Starog mosta, kao i rekreativnu plovidbu u sklopu prekogranične regate na Drini.

Kako povezati pešački obilazak Zvornika i prekogranični izlet

Posetilac koji u Zvornik stiže na poludnevni ili celodnevni obilazak najlakše čita grad krećući se pešice između glavne ulice Svetog Save i obalskog keja. Od zgrade Kasine, Muzejske zbirke i gradskog parka kratka šetnja vodi do prilaza Starom mostu kralja Aleksandra I i prostrane šljunkovite plaže uz Drinu, odakle se najbolje sagledavaju Donji grad tvrđave i strme šumovite strane tesnaca.

Za uspon do Gornjeg grada Đurđev grada na raspolaganju su dve mogućnosti: obeležena pešačka staza (Jerinin put kamene devojke) koja iz južnog dela varoši savladava visinsku razliku od oko 250 metara kroz šumu do Kula Grada, ili lokalni asfaltirani put koji se iz doline Zlatice penje do samog ulaza u citadedu, odakle puca panoramski pogled na jezero, poluostrvo Divič i ravnicu donjeg Podrinja. Odatle je logičan nastavak silazak do obale u Diviču ili pešački prelazak preko Starog mosta u Mali Zvornik do Podzemnog grada Karađorđevića, prema planu obrađenom na stranici Izlet: Zvornik i Mali Zvornik.