Loznica

Gde se nalazi Loznica i po čemu se razlikuju naselje i Grad Loznica?

Gradsko jezgro Loznice leži u zapadnoj Srbiji, na blago nagnutoj terasi gde brdovito podnožje planine Gučevo i niskog grebena Iverka prelazi u široku aluvijalnu ravan donjeg Podrinja, na nadmorskoj visini od oko 140 metara. Kroz samo središte grada, kamenom obloženim koritom u pravcu jugoistok–severozapad, protiče brdska rečica Štira, koja izvire u šumskom pojasu Gučeva i nakon prolaska kroz Lozničko Polje utiče u Drinu. Severnim i severoistočnim obodom kotline vijuga reka Jadar, značajna desna pritoka Drine po kojoj čitava istorijsko-geografska oblast oko grada nosi ime, dok zapadni izlaz iz grada kod Trbušnice i polja Tičar izbija neposredno na drinsku obalu.

Pri čitanju statističkih i prostornih podataka ključno je razlikovati samo urbano naselje od široke administrativne teritorije. Prema konačnim rezultatima Popisa stanovništva 2022. godine Republičkog zavoda za statistiku, Grad Loznica kao jedinica lokalne samouprave u Mačvanskom okrugu obuhvata 54 naseljena mesta na površini od 612 kvadratnih kilometara i ima 72.062 stanovnika. Samo gradsko naselje Loznica u katastarskim granicama broji 19.515 stanovnika, ali sa neposredno sraslim prigradskim naseljima — Klupcima, Lozničkim Poljem, Krajišnicima, Trbušnicom i Voćnjakom — gradi neprekinutu urbanu zonu u kojoj živi znatno više od polovine ukupnog stanovništva čitavog grada.

Unutar administrativnog obuhvata Grada Loznice nalaze se i prostorne celine sa zaokruženim sopstvenim identitetom: gradsko i lečilišno naselje Banja Koviljača na jugozapadu, znamenito selo Tršić u dolini Žeravije, manastirski predeo Korenite sa Tronošom, istorijska varošica Lešnica između ušća Jadra i zapadnih obronaka Cera, kao i gornjojadarska sela oko Draginca i Tekeriša.

Pešačko središte grada: Vukov dom kulture, Muzej Jadra i legat Miće Popovića

Središnja gradska osa pruža se duž pešačkog korzoa u ulici Jovana Cvijića, Trga Vuka Karadžića i susednih starih trgovačkih ulica pored Štire, gde su na pešačkom rastojanju od svega nekoliko minuta raspoređene glavne ustanove kulture. Njihov stožer je Vukov dom kulture, monumentalno međuratno zdanje otvoreno u oktobru 1937. godine povodom sto pedesete godišnjice rođenja Vuka Stefanovića Karadžića, jedno od prvih namenski građenih domova kulture u unutrašnjosti tadašnje Kraljevine Jugoslavije. U njemu radi Centar za kulturu „Vuk Karadžić”, ustanova koja povezuje scenske, izdavačke i muzejske programe u gradu sa saborskim kompleksima u Tršiću i Tekerišu, dok se na istom gradskom šetalištu održavaju i zavičajni susreti poput Regionalnog sajma meda u Loznici.

U obližnjoj Pašićevoj ulici stoji skladna spratna građevina nekadašnje prve lozničke apoteke s početka XX veka („Stara apoteka”), u kojoj je 1987. godine otvoren Muzej Jadra. Stalna postavka vodi posetioca od praistorijskih i antičkih nalaza iz rečnih terasa Drine i Jadra, preko tradicionalnog pokućstva, nošnji i starih zanata, do oružja i dokumenata iz ustaničkih borbi 1804–1813. i ratnih operacija 1914. godine.

Na samom korzou u ulici Jovana Cvijića sačuvana je reprezentativna varoška kuća trgovca Marjana Katića, podignuta 1878. godine u duhu akademskog građanskog graditeljstva XIX veka. U njoj je od 1989. godine smeštena Stalna postavka slika Miće Popovića i Vere Božičković Popović. Zbirka čuva antologijska ulja na platnu iz faze slikarstva prizora, grafike, crteže, filmske i pozorišne skice, kao i radni kabinet akademika Miodraga Miće Popovića, rođenog u Loznici 1923. godine.

Grad Jovana Cvijića, gimnazijska tradicija i četvrt Lagator

Uz nasleđe Vuka Karadžića iz susednog Tršića, urbani identitet same Loznice trajno je obeležio geograf, naučnik i rektor Beogradskog univerziteta Jovan Cvijić, rođen u Loznici 12. oktobra 1865. godine. Njegovo ime nose središnje gradsko šetalište, naučne smotre, spomen-obeležje na mestu rodne kuće i spomenik u gradskom parku. Prosvetni kontinuitet varoši oličava i loznička Gimnazija „Vuk Karadžić”, čiji koreni sežu u 1871. godinu kada je ukazom otvorena niža gimnazijska realka za đake Jadra, Rađevine i Azbukovice.

Na jugoistočnom uzvišenju gradskog tkiva prostire se četvrt Lagator — nekadašnje spahijsko imanje koje je posle oslobođenja Jadra knez Miloš Obrenović darovao Vuku Stefanoviću Karadžiću u znak priznanja za narodni i književni rad (sam Vuk ga u prepisci pominje kao svoju baštinu iznad Loznice). Na prostoru nekadašnjeg Vukovog imanja u savremenom gradu razvio se veliki obrazovni, sportski i duhovni centar kojim dominira novi Saborni hram Vaznesenja Gospodnjeg, dok se na zapadnom kraju grada, prema Drini i Trbušnici, pruža ravno polje Tičar, istorijsko bojište na kom je u oktobru 1810. rešena sudbina ustaničke Loznice.

Loznički šanac iz 1809/1810, Crkva Pokrova i preobražaj varoši

Iznad desne obale Štire i poslovnog centra uzdiže se breg na kom se čita najstarije vojno i duhovno jezgro grada. Iako se naselje pod imenom „Ložnica” pominje već u srednjovekovnim poveljama (vezanim za zadužbinstvo kraljice Kataline) i u osmanskom defteru Zvorničkog sandžaka iz 1533. godine, prelomni događaj novovekovne istorije zbio se u Prvom srpskom ustanku. Na tom uzvišenju je 1809. godine utvrđen zemljani loznički šanac sa palisadama i dubokim rovom, ključna odbrambena tačka prema zvorničkoj kapetaniji na Drini.

U oktobru 1810. godine pod bedemima šanca odigrao se čuveni Boj na Loznici: malobrojna srpska posada pod komandom jadarskog vojvode Antonija Bogićevića dvanaest dana je odolevala opsadi i artiljerijskoj vatri trideset hiljada osmanskih vojnika iz Bosne, sve dok u pomoć nije pristigao Karađorđe sa šumadijskom i podrinjskom vojskom i izvojevao odlučujuću pobedu na polju Tičar kraj Drine, koju je u epskoj pesmi ovekovečio guslar Filip Višnjić. Unutar sačuvanih zemljanih bedema šanca podignuta je 1873. godine Crkva Pokrova Presvete Bogorodice, pored koje počivaju zemni ostaci vojvode Bogićevića.

Nakon Hatišerifa iz 1833. i konačnog priključenja Jadra i Rađevine Kneževini Srbiji, Loznica je 1834. godine proglašena za varošicu i postavljena za sedište Podrinjskog okruga i Jadarskog sreza (širi istorijski luk obrađen je na stranici Loznica i Jadar kroz vekove). Krajem XIX i početkom XX veka grade se bolnica, sud, parni mlinovi i zanatski esnafi, dok je u ratovima XX veka čitav kraj podneo ogromne žrtve — od pograničnih udara u avgustu i septembru 1914. godine (Bitka na Drini 1914.) do masovnog stradanja civila u dolini gornjeg Jadra kod Draginca u oktobru 1941. godine.

Posleratnu epohu obeležio je snažan industrijski i demografski rast u zoni Lozničkog Polja i dobijanje zvaničnog statusa Grada 2007. godine. U martu 2018. Skupština grada usvojila je celovit heraldički sistem — osnovni, srednji i veliki grb i zastavu (simboli grada Loznice) — dok su u maju i avgustu 2014. godine grad i okolna sela prošli kroz teške hidrometeorološke udare izlivanja Jadra, Drine i bujične Štire (poplave 2014. u Loznici), posle kojih su temeljno ojačane obaloutvrde i obnovljeni mostovi.

Saobraćajno čvorište: putevi, železnička pruga i izlaz na Drinu

Geografski smeštena na mestu gde se uzana zvornička dolina Drine otvara prema ravnici Mačve i Semberije, Loznica spaja tri velika saobraćajna pravca. Glavna uzdužna podrinjska magistrala vodi sa severa od Šapca i Lešnice, obilazi gradsko jezgro i nastavlja uz desnu obalu Drine kroz Banju Koviljaču ka Malom Zvorniku i Ljuboviji. Drugi državni pravac prati dolinu Jadra na jugoistok preko Runjana, Draginca i Zavlake prema Valjevu, sa odvajanjem u Zavlaci za Krupanj i Rađevinu.

Zapadni izlaz iz grada preko Lozničkog Polja i Trbušnice izbija pravo na maticu Drine, gde drumski most i međunarodni granični prelaz Trbušnica – Šepak povezuju Loznicu sa levom obalom u Bosni i Hercegovini — ka Zvorniku na jugu i ka Janji i Bijeljini na severu. Značajnu ulogu u urbanom razvoju odigrala je i železnička pruga kroz Podrinje: prva pruga uskog koloseka iz Šapca stigla je u Loznicu u julu 1910. godine, a 1950. zamenjena je prugom normalnog koloseka Šabac – Loznica (kasnije produženom do Brasine i Zvornik Novog), čija je opsežna obnova na deonici od Lešnice završena 2018. godine.

Kako iz Loznice organizovati obilazak Tršića, Tronoše, Banje Koviljače, Gučeva i Cera?

Zahvaljujući kratkim razdaljinama, Loznica funkcioniše kao idealna višednevna baza za čitav Jadar i donje Podrinje. Najposećeniji kulturni pravac vodi jugoistočnim putem uz Žeraviju do Tršića (7 km), gde se pešice obilaze Muzej jezika i pisma, Saborište i Vukova spomen-kuća. Odatle planinari nastavljaju šumskom stazom „Vukove bogaze” (oko 6 km), a vozači kružnim asfaltnim putem preko Korenite do manastira Tronoša (17 km od centra Loznice), poznatog po muzeju Vukovog školovanja, česmi Devet Jugovića i običaju prinošenja ratarskih sveća (detaljan raspored stanica donosi izlet Loznica – Tršić – Tronoša).

Drugi poludnevni ili celodnevni pravac kreće jugozapadnim bulevarom do Banje Koviljače (6 km), gde se šetnja kroz park i pored Kur-salona lako spaja sa izlaskom na Žićinu plažu na Drini ili usponom na Crni vrh (779 m) i Spomen-kosturnicu na Gučevu (izlet Banja Koviljača – Gučevo). Treći pravac vodi na severoistok prema podgorini planine Cer i memorijalnom kompleksu u Tekerišu (28 km), zaokružujući istorijsku i prirodnu sliku zapadne kapije Srbije.