Bratunac

Gde leži Bratunac i čime se Bratunačko polje izdvaja u srednjem Podrinju

Na čitavom srednjem toku Drine — od izlaska reke iz dubokog kanjona kod Perućca i Skelana pa sve do ulaska u klisuru Zvorničkog jezera — dolinsko dno je retko gde široko i prohodno. Najprostranije i poljoprivredno najvrednije proširenje u tom pojasu jeste upravo Bratunačko polje, niska aluvijalna ravan na levoj obali Drine položena na nadmorskoj visini od 175 do 195 metara. Samo urbano jezgro Bratunca nije podignuto neposredno na drinskom sprudu, gde je neregulisana reka vekovima pri naglom topljenju planinskog snega menjala rukavce i plavila priobalje, već je smešteno tri i po kilometra zapadno od matice, na blago izdignutoj rečnoj terasi uz tokove Križevice i Glogovke.

Preko Drine, na istočnoj strani rečne kotline, leži sestrinsko opštinsko središte Ljubovija sa ušćem Ljuboviđe i brdskim amfiteatrom Azbukovice podno Jagodnje i Bobije. Sa zapadne i južne strane bratunačku ravan zatvaraju šumoviti bregovi Čauša (773 m), Glogove i severni obronci visoravni Osat, dok severnu prirodnu granicu opštinskog prostora prema zvorničkom kraju čini donji tok reke Drinjače kod Konjević Polja i stene srednjovekovnog utvrđenja Kušlat. Ukupna dužina drinske obale koja pripada opštini Bratunac iznosi čak 68 kilometara velikih rečnih okuka između Poloma na severu i Žlijepca na jugoistoku.

Prema konačnim podacima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), u samom naseljenom mestu Bratunac popisano je 7.858 stanovnika, dok je čitava Opština Bratunac u 50 naseljenih mesta imala 20.340 stanovnika. Veliki deo stanovništva raspoređen je u gusto nanizanim priobalnim i dolinskim selima — Pobrđu, Voljavici, Bjelovcu, Sikiriću, Tegarama, Fakovićima, Žlijepcu, Polomu, Kravici, Hranči i Glogovoj.

Antička obala, srednjovekovni pomen iz 1381. godine i nastanak moderne varoši

Plodne terase uz levu obalu srednje Drine bile su gusto naseljene još u praistoriji i antici. Arheološka rekognosciranja i iskopavanja u selima Voljavica, Sikirić, Mihaljevići, Tegare i Loznička Rijeka potvrdila su postojanje čitavog lanca rimskih poljoprivrednih imanja (villae rusticae), ciglana, putnih stanica i antičkih nekropola pod humkama iz I–IV veka nove ere. Taj obalski pojas predstavljao je neposredno žitorodno i saobraćajno zaleđe rimskog rudarskog središta Domavije (kod Sasa u susednoj srebreničkoj opštini), odakle su tovari olova i srebra prebacivani skelama preko Drine na puteve provincije Dalmacije i Mezije.

U pisanim istorijskim izvorima srednjeg veka mesto se prvi put pominje 1381. godine u spisima Dubrovačkog arhiva (pod oblikom Bratano), kao drumsko naselje sa drvenom crkvom Svete Marije (zbog čega se u pojedinim poveljama javlja i naziv Crkvica) i carinarnicom na karavanskom putu koji je iz bogate rudarske Srebrenice silazio dolinom Križevice na drinski brod prema Srbiji. O gustini srednjovekovnog života svedoče brojne nekropole stećaka očuvane u Pobrđu, Mihaljevićima, Sikiriću, Kravici i Bjelovcu, dok na severnom obodu bratunačkog kraja, visoko na okomitoj steni iznad ušća Jadra u Drinjaču kod Konjević Polja, stoje ostaci srednjovekovnog utvrđenog grada Kušlata (pominjanog od 1345. godine), koji je čuvao ulaz iz doline Drine u unutrašnjost Birča.

Od duvanske otkupne stanice 1886. do opštinskog središta 1927. godine

Tokom više vekova osmanske uprave Bratunac je ostao neznatno drumsko selo u senci starih rudarskih i utvrđenih varoši Srebrenice i Zvornika, dok su skele u Sikiriću, Voljavici i Bjelovcu održavale prekograničnu trgovinu drvetom, solju i stokom sa Azbukovicom. Prekretnica u urbanom razvoju nastupa u austrougarskom periodu: 1886. godine u Bratuncu počinje organizovani otkup, fermentacija, sušenje i prerada kvalitetnog podrinjskog duvana. Izgradnjom državne duvanske stanice i kamenih magacina, otvaranjem osnovne državne škole, šumarske uprave i podizanjem pravoslavnog Hrama Uspenja Presvete Bogorodice (građenog od 1908. do 1912. godine) naselje dobija ortogonalnu uličnu mrežu i čaršijski trg. U Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca Bratunac 1927. godine stiče status samostalne opštine, preuzimajući ulogu glavnog saobraćajnog i pijačnog središta čitave ravnice srednje Drine.

Privredni profil: rudarsko susedstvo, keramika i prestonica malinarstva

Razvoj Bratunca u drugoj polovini XX veka oblikovali su ležišta kaolina (bele keramičke gline na Bratunačkom brdu, na kojima je zasnovana industrija keramičkih pločica), drvoprerada bukove i hrastove građe sa Čauša i Osata, metaloprerada, ali i neposredna oslonjenost na rudnik olova i cinka u Sasama na granici sa opštinom Srebrenica. Ipak, najprepoznatljivije obeležje čitavog bratunačkog polja postao je organizovani uzgoj maline, kupine i jagode. Specifična mikroklima srednje Drine — sa vlažnim jutarnjim maglama koje štite cvet i plod od kasnih prolećnih mrazeva i letnje pripeke, u spoju sa propusnim peskovito-ilovastim aluvijalnim tlom i mrežom sistema za navodnjavanje iz rečnog vodosistema Drine — učinila je Bratunac jednim od vodećih proizvođača maline (posebno sorti vilamet, miker i polka) u Bosni i Hercegovini, uz velike hladnjače za zamrzavanje i tradicionalni letnji poljoprivredni sajam „Dani maline”.

Stari gvozdeni most i novi most „Bratoljub” prema Ljuboviji

Svakodnevni život, trgovina i porodične veze u ravnici srednje Drine oduvek su počivali na prelazima između Bratunca i Ljubovije. Posle prvih drvenih i pontonskih konstrukcija s početka XX veka, dve obale decenijama je spajao stari gvozdeni rešetkasti most na izlazu prema središtu Ljubovije (oko 3,5 km istočno od centra Bratunca). Zbog uskog kolovoznog profila i dotrajalosti konstrukcije za savremeni teretni transport, pokrenuta je zajednička međudržavna investicija izgradnje novog mosta.

Dva kilometra nizvodno od starog prelaza, u zoni bratunačkog naselja Pobrđe, od oktobra 2015. do maja 2017. godine izgrađen je savremeni armiranobetonski most „Bratoljub”, dug 227 metara i širok 14 metara, sa dve kolovozne trake te odvojenom pešačkom i biciklističkom stazom. Po završetku prilaznih saobraćajnica i prvog zajedničkog graničnog terminala Bosne i Hercegovine i Srbije na levoj obali Drine, prelaz „Bratoljub” zvanično je otvoren za putnički i robni saobraćaj u novembru 2021. godine.

Unutar leve obale iz Bratunca se odvajaju tri regionalna i magistralna pravca različitog karaktera: severozapadni put preko Kravice do Konjević Polja (gde se uključuje na magistralu ka Diviču i Zvorniku, ukupno 46 km), kratka južna deonica ravnom dolinom Križevice preko Potočara do Srebrenice (11 km), kao i živopisni priobalni regionalni put R-454 koji u dužini od 45 kilometara prati samu levu obalu Drine kroz Bjelovac, Sikirić, Fakoviće i Crvicu sve do Skelana naspram Bajine Bašte.

Rajska plaža u Krasanpolju, drinske ade i sportski ribolov

Kako je ova deonica srednje Drine potpuno slobodna od velikih akumulacionih jezera (nizvodno od brane u Perućcu pa sve do početka Zvorničkog jezera kod Drinjače), reka u bratunačkom kraju zadržava svoju izvornu dinamiku: smenjuju se duboki zeleni virovi, brzaci (bukovi) i prostrani rečni sprudovi od belog oblutka.

Glavno uređeno izletište i kupalište uz reku jeste Rajska plaža u mestu Krasanpolje, udaljena oko šest kilometara jugoistočno od centra Bratunca na putu prema Bjelovcu i Fakovićima. Uz dugu šljunkovitu obalu, hladovinu topola i vrba, šetališne staze i sportske terene, ovo područje poznato je među sportskim ribolovcima po bogatom fondu plemenite rečne ribe — pre svega drinske mladice (Hucho hucho), lipljena, mrene, klena i škobalja — kao i po tradicionalnim letnjim plovidbama čamcima duž mirnijih i bržih deonica srednjeg toka, koje na obali okupljaju meštane celog bratunačkog i srebreničkog kraja. Nizvodno i uzvodno od Krasanpolja, u atarima Voljavice, Bjelovca i Fakovića, reka gradi čitav niz šljunkovitih ada i rukavaca koji predstavljaju važna gnezdišta ptica močvarica i vodomara na srednjoj Drini.

Kulturne ustanove i memorijalna mesta u Bratuncu i dolini Križevice

U središtu varoši, uz pešačku zonu Trga Miloša Obilića, smešteni su Dom kulture, Narodna biblioteka, pravoslavni Hram Uspenja Presvete Bogorodice i obnovljena Gradska džamija. Svakodnevni prostor Bratunca i okolnih sela istovremeno je snažno obeležen teškim stradanjima u ratovima XX veka, koja zahtevaju pažljiv i dostojanstven pristup svakog posetioca.

Na antifašističku borbu i civilne žrtve iz Drugog svetskog rata podseća spomen-kosturnica u gradskom parku. Iz rata u Bosni i Hercegovini 1992–1995. godine u samom Bratuncu nalaze se dva važna komemorativna mesta: Gradsko i vojničko groblje u Bratuncu sa centralnim spomen-krstom (gde se obeležava stradanje srpskih boraca i civila u srednjem Podrinju, uključujući okolna sela poput Kravice i Bjelovca), te Memorijalni centar i šehidsko mezarje Veljaci nedaleko od ulaza u grad (gde su ukopane bošnjačke civilne žrtve sa područja Bratunca ubijene u proleće 1992. godine).

Svega pet kilometara južno od izlaza iz Bratunca, u istoj ravnoj dolini Križevice na putu ka Srebrenici, prostire se kompleks Memorijalnog centra Srebrenica – Potočari, posvećen žrtvama genocida u Srebrenici u julu 1995. godine, čime čitava dolina između Bratunca i Srebrenice predstavlja prostor dubokog istorijskog pamćenja.