Zaovine i Zaovinsko jezero
Zaovine su prostrana planinska kotlina i razbijeno selo od dvadeset osam zaselaka u južnom delu Nacionalnog parka Tara, na teritoriji opštine Bajina Bašta. Središte kotline zauzima razuđeno Zaovinsko jezero na reci Beli Rzav, formirano za potrebe Reverzibilne hidroelektrane „Bajina Bašta” puštene u rad 1982. godine i podzemnim tunelom povezano sa Perućačkim jezerom na Drini. Uz tirkizne zalive i manja jezera Spajići i Kruščicu, Zaovine su u istoriju svetske botanike ušle 1875. godine kao mesto na kome je Josif Pančić pronašao živu Pančićevu omoriku.
Planinska kotlina na Belom Rzavu i uloga gornjeg bazena RHE „Bajina Bašta” iz 1982. godine
Južno od šumske visoravni Mitrovca i vrha Zborište reljef planine Tare spušta se u široku, osunčanu kotlinu Zaovina na nadmorskim visinama od 780 do 1.100 metara, koja predstavlja prirodnu sponu između Tare, Mokre Gore i doline Rzava prema Višegradu. Za razliku od severnih padina Tare čije vode otiču direktno u Drinu kod Perućca, čitava kotlina Zaovina pripada slivu planinske reke Beli Rzav (koja se nizvodno u Bosni i Hercegovini spaja sa Crnim Rzavom i u samom Višegradu uliva u Drinu). Naseljeno mesto Zaovine pripada opštini Bajina Bašta i rasuto je u dvadeset osam brdskih zaselaka — među kojima su Lazići, Sekulići, Vežanja, Konjska reka, Đurići i Karaklaje.
Krajem sedamdesetih i početkom osamdesetih godina XX veka u klisuri Belog Rzava kod zaseoka Lazići podignuta je nasuta kameno-glinena brana Lazići visoka 125 metara, čime je stvoreno Zaovinsko jezero kao gornji akumulacioni bazen Reverzibilne hidroelektrane „Bajina Bašta”, puštene u rad 1982. godine. Inženjerska suština ovog sistema počiva na ogromnoj visinskoj razlici od oko šest stotina metara između Zaovina (maksimalna radna kota oko 881,5 m n. v.) i Perućačkog jezera na Drini (~290 m n. v.): kroz podzemni tunel dug oko osam kilometara prokopan ispod masiva Tare, voda se noću i u vreme visokih drinskih voda pumpa iz Drine gore u Zaovine, a u satima vršne potrošnje električne energije obrušava nazad na reverzibilne turbine u Perućcu.
| Lokalitet u Zaovinama | Osnovna odlika / mera | Uloga i značaj u Nacionalnom parku Tara |
|---|---|---|
| Glavno Zaovinsko jezero (brana Lazići) | kota do 881,5 m; dubina do ~110 m | Gornji bazen RHE „Bajina Bašta” (1982), zapremine do 170 miliona m³ |
| Jezero Spajići | nizvodno podno brane Lazići | Manja smaragdna akumulacija na ušću Zmajevca sa lokvanjima i pastrmkom |
| Akumulacija Kruščica (i Lipovica) | zapadni visinski deo kotline | Dopunsko vodozahvatno jezero povezano u hidrosistem čistih planinskih voda |
| Zaselak Đurići (Đurića potok) | oko 900–960 m n. v. | Istorijsko mesto na kome je Josif Pančić 1. avgusta 1875. otkrio omoriku |
| Klisura Grad (Ravna stena) | krečnjački ostjenjak nad Belim Rzavom | Srednjovekovno utvrđenje, stanište sivog sokola i reliktne flore stena |
Manja jezera Spajići i Kruščica i otkriće Josifa Pančića u Đurića potoku 1875. godine
Glavno Zaovinsko jezero prepoznatljivo je iz vazduha po zvezdastom obliku sa pet dubokih zaliva (među kojima je nekadašnje selo Vežanja ostalo pod dubokom prozirnom vodom) i površinom od oko 150 hektara pri punom usporu. Neposredno u podnožju visoke brane Lazići, na mestu gde u Beli Rzav utiče potok Zmajevac, nalazi se znatno manje, mirno jezero Spajići, poznato po stalnijem nivou vode, belim i žutim lokvanjima i pogledu na strmi krečnjački zub Ravne stene (Grad) na kome stoje tragovi srednjovekovnog utvrđenja. U višem zapadnom delu zaovinskog basena smešteno je i čisto planinsko jezero Kruščica (uz manju vodojažu Lipovicu), namenjeno vodosnabdevanju i dopuni sistema.
Davno pre izgradnje brana, ime Zaovina ušlo je u sve evropske botaničke atlase. Trideset godina pre nego što je Tara postala izletište, lekar i prirodnjak Josif Pančić punih je dvadeset godina (od 1855) po zapadnoj Srbiji tražio živo stablo zagonetnog četinara o kome je slušao od seljaka u užičkom kraju. Upravo u Zaovinama, 1. avgusta 1875. godine, u zaseoku Đurići kraj Đurića potoka (lokalitet Crkvene vode), Pančić je najzad ugledao vitke primerke do tada nauci nepoznate vrste — Pančićeve omorike (Picea omorika), tercijarnog relikta koji je preživeo ledeno doba u klisurama srednjeg sliva Drine.
Šumski predeo kotline, utvrđenje Ravna stena (Grad) i čiste pastrmske vode
Za razliku od guste i zatvorene prašumske visoravni Mitrovca i Predovog Krsta, kotlina Zaovina odlikuje se prozračnijim mozaičnim pejzažom u kome se smenjuju sastojine crnog i belog bora, smrče, jele i bukve sa planinskim košenicama, pašnjacima i tradicionalnim drvenim kolibama po zaseocima. Iznad klisure Belog Rzava, u blizini jezera Spajići, iz šumskog okvira oštro štrči usamljeni krečnjački monolit Ravna stena (Grad) visok preko stotinu metara u odnosu na rečno korito. Na njegovom zaravnjenom temenu sačuvani su ostaci srednjovekovnog utvrđenja za koje narodno predanje vezuje vlastelinsku prošlost ovog kraja, dok na samim liticama rastu retke hazmofitske biljke (uključujući runolist na pojedinim krečnjačkim grebenima šire kotline) i gnezde se sivi soko i vetruška.
Hladna i bistra planinska voda Zaovinskog jezera i pritoka Belog Rzava — Konjske reke, Karaklajskog Rzava i Zmajevca — bogata je potočnom i kalifornijskom pastrmkom, klenom, skobaljem i krkušom, uz organizovane ribnjake u čistim bočnim zalivima pod strogom kontrolom parametara kvaliteta vode u okviru Nacionalnog parka Tara.
Oscilacije vodostaja, klizište u Donjim Karaklajama i pravila bezbednog boravka
Za razumevanje pejzaža Zaovina važno je znati da Zaovinsko jezero nije prirodno glacijalno jezero stalne obale, već aktivni energetski rezervoar čiji se nivo tokom godine menja u rasponu od više desetina metara. Kada RHE „Bajina Bašta” tokom sušnih ili energetski zahtevnih meseci intenzivno ispušta vodu ka Drini, iz jezera izranjaju široke, gole sivo-žućkaste padine laporca, gline i drobine. Takvo naglo pražnjenje pornog pritiska u obalskim naslagama pokrenulo je u proleće 2019. godine dokumentovano klizište u zaseoku Donje Karaklaje (Mandići), koje je oštetilo lokalni put i seoske objekte iznad obale i jasno pokazalo koliku geomorfološku osetljivost imaju strme padine akumulacije.
Do Zaovina vodi kružni asfaltni put sa Mitrovca na Tari (oko šest do osam kilometara spusta do Sekulića i brane Lazići), koji obilazi glavne zalive jezera i povezuje kotlinu sa Mokrom Gorom. Budući da se čitav prostor nalazi u granicama Nacionalnog parka Tara i u radnom režimu Elektroprivrede Srbije, posetioci moraju strogo poštovati table upozorenja: zabranjen je ulazak u zonu podvodnih vodozahvatnih levaka i prelivnih građevina kod brane Lazići, silazak vozilima niz obnažene glinovite kosine pri niskom vodostaju, kao i kampovanje i loženje vatre izvan mesta odobrenih planom upravljanja parka.
Energetski režim akumulacije i stabilnost obala
Zaovinsko jezero služi kao gornji bazen RHE „Bajina Bašta”, pa vodostaj zavisi od elektroenergetskog rada sistema. Ne približavajte se vodozahvatnoj zoni brane Lazići, ne spuštajte se niz strme obnažene i klizave obale u zonama poput Karaklaja pri niskoj vodi i pratite isključivo asfaltne i obeležene pešačke pravce JP „Nacionalni park Tara”.
Izvori i referentna građa
- JP „Nacionalni park Tara” Bajina Bašta (2021): Prostorni plan područja posebne namene Nacionalnog parka Tara.
- Akcionarsko društvo „Elektroprivreda Srbije” (EPS) (2024): Proizvodni kapaciteti hidroelektrana: Reverzibilna hidroelektrana „Bajina Bašta”.
- JP „Nacionalni park Tara” Bajina Bašta (2021): Prirodne vrednosti NP Tara — istorijat otkrića Pančićeve omorike u Zaovinama.
- United Nations Economic Commission for Europe (UNECE) (2022): Assessment of the Water-Food-Energy-Ecosystems Nexus and Benefits of Transboundary Cooperation in the Drina River Basin (Phase II).