Planina Tara i Nacionalni park Tara

Položaj u srednjem Podrinju i razlika između planine Tare i reke Tare

U geografiji sliva Drine isto ime nose dva sasvim različita, prostorno razdvojena prirodna pojma čije mešanje često stvara zabunu kod putnika. Planina Tara pripada vencu unutrašnjih Dinarida u zapadnoj Srbiji (Starovlaško-raške visije) i prostire se u velikom luku iznad desne obale srednje Drine: sa severa i severozapada oivičena je dubokim kanjonom Drine i Perućačkim jezerom, sa severoistoka kotlinom Bajine Bašte, sa istoka klisurom reke Rače i Solotuške reke, a sa juga Kremanskom kotlinom i dolinom Belog Rzava prema Šarganu i Mokroj Gori. Nasuprot njoj, reka Tara je planinski vodotok u Crnoj Gori koji izvire ispod Komova, teče kroz sopstveni kanjon i na granici Crne Gore i Bosne i Hercegovine kod Šćepan Polja, spajanjem sa rekom Pivom, stvara reku Drinu.

Geološku osnovu planine Tare čine moćne mase srednjotrijaskih i gornjotrijaskih krečnjaka položene preko starijih paleozojskih škriljaca, peščara i serpentinita. Takav sastav stvorio je izrazitu krašku plastiku: dok se na prostranim zaravnima između 1.000 i 1.250 metara nadmorske visine nižu vrtače, uvale i ponori u kojima površinske vode poniru u unutrašnjost masiva, na obodima planine ti isti podzemni tokovi izbijaju kao snažna kraška vrela. Najpoznatiji primer takve podzemne cirkulacije jeste Perućačko vrelo u severnom podnožju planine, kao i toplo kraško vrelo Lađevac u klisuri Rače i nekadašnje Banjsko vrelo koje je potopljeno jezerskom vodom.

Skupština Socijalističke Republike Srbije proglasila je Nacionalni park Tara 13. jula 1981. godine, a Zakonom o nacionalnim parkovima Srbije obuhvat zaštićenog područja utvrđen je na 24.991,82 hektara na teritoriji opštine Bajina Bašta. Upravljanje je povereno Javnom preduzeću „Nacionalni park Tara” sa sedištem u Bajinoj Bašti. Od 2017. godine na suprotnoj, levoj obali jezera u Bosni i Hercegovini osnovan je Nacionalni park Drina u opštini Srebrenica, čime je čitav kanjonski amfiteatar srednje Drine povezan u dvostrani pojas zaštite prirode.

Predeone celine planine: Kaluđerske Bare, Mitrovac, Predov Krst i Zvijezda

Tara nema oblik usamljene kupe niti jednog oštrog grebena, već predstavlja složenu celinu šumovitih visoravni i venaca razdvojenih dubokim rečnim klisurama Dervente, Rače, Brusnice i Belog Rzava. Zbog toga se planina u prostornim planovima i na terenu čita kroz četiri jasno prepoznatljive predeone celine koje se razlikuju po nadmorskoj visini, načinu pristupa i stepenu očuvane divljine.

Kaluđerske Bare i istočni pojas Ravne Tare

Istočni deo masiva, poznat pod širim nazivom Ravna Tara, obuhvata Kaluđerske Bare na oko 1.000 do 1.050 metara nadmorske visine, udaljeno šesnaest kilometara asfaltnog uspona od Bajine Bašte. Toponim čuva uspomenu na nekadašnje manastirske stanove i livade bratstva manastira Rača, koji leži u šumovitoj klisuri ispod severoistočnih obronaka planine. Sa ivica ovog platoa vode obeležene pešačke staze do vidikovaca Crnjeskovo (iznad klisure Rače i manastirskog skita Svetog Đorđa na Babinoj steni), Sokolarica nad kanjonom Rače i Osluša, odakle se vidi meandar Drine u bajinobaštanskoj kotlini, dok se na samom istočnom rubu uzdižu ostaci srednjovekovnog zamka Solotnik.

Mitrovac na Tari i tresava Crveni potok

Središnju zaravan zauzima Mitrovac na Tari (oko 1.080 m), široko šumsko polje do koga iz Perućca uz krečnjački odsek planine vodi poznati put sa serpentinama dug petnaestak kilometara. Mitrovac je glavno pešačko čvorište ka vidikovcu Banjska stena (1.065 m) i strogo zaštićenom rezervatu Crveni potok u njegovoj neposrednoj blizini. U plitkoj depresiji na vodonepropusnoj podlozi u Crvenom potoku očuvana je reliktna visinska tresava poznata kao Tepih livada, čiji slojevi tresetne mahovine (Sphagnum) vekovima konzerviraju fosilni polen i svedoče o smeni ledenog i postglacijalnog biljnog sveta u Podrinju. Južno od Mitrovca uzdiže se Zborište (1.544 m), najviši vrh Tare u užem geografskom smislu.

Predov Krst, masiv Zvijezde i klisura Dervente

Zapadno od duboko usečene klisure reke Dervente — koja spaja vode iz kotline Zaovina sa Perućačkim jezerom — počinje najdivljiji i najstrmiji deo nacionalnog parka: masiv Crnog vrha i Zvijezde. Ulaznu tačku čini šumska prevojna kapija Predov Krst (1.075 m), do koje se stiže uzanom planinskom saobraćajnicom dolinom Dervente iz Rastišta ili šumskim putem sa Mitrovca. Na grebenu Zvijezde nalazi se Kozji rid (1.591 m), najviša tačka u granicama Nacionalnog parka Tara u Srbiji, dok sam pogranični greben dalje u Bosni i Hercegovini (opština Višegrad) dostiže 1.673 metra na Velikom Stocu. Sa vidikovaca Bilješka stena i Sjenič u ovom sektoru pruža se pogled sa preko devet stotina metara visine direktno u najuže grlo drinskog kanjona.

Šumske zajednice jele, smrče, bukve i Pančićeve omorike

Više od osamdeset procenata teritorije Nacionalnog parka Tara prekriveno je šumskim ekosistemima koji po očuvanosti strukture, starosti stabala i drvnim zapreminama spadaju među najvrednije šumske komplekse u jugoistočnoj Evropi. Kičmu vegetacije čini klimazonalna mešovita šuma evropske jele, smrče i bukve (Piceo-Abieti-Fagetum), u kojoj pojedina stabla jele i smrče u zaklonjenim uvalama premašuju četrdeset pet metara visine. Zahvaljujući isparavanju vode iz doline Drine, čestim jutarnjim maglama i zaklonjenosti dubokih klisura od ledenih vetrova, Tara je tokom pleistocenih glacijacija delovala kao veliki refugijum tercijarne flore.

Krunski simbol tog reliktnog nasleđa jeste Pančićeva omorika (Picea omorika), endemični četinar vitke piramidalne krošnje i ljubičastih mladih šišarki, čiji je čitav svetski prirodni areal ograničen na srednji sliv Drine. Pored omorike, u vlažnim i toplim klisurama Rače, Dervente i Brusnice opstale su drevne fitocenoze sa tisom (Taxus baccata), mečjom leskom (Corylus colurna), orahom, božikovinom, crnim grabom i reliktnom paprati venskom kosicom, dok su sunčani krečnjački grebeni obrasli sastojinama crnog i belog bora. Ukupna flora Tare broji više od 1.150 biljnih vrsta — približno trećinu celokupne flore Srbije — uz bogatu mikobiotsku zajednicu od preko šest stotina registrovanih vrsta gljiva.

Utočište mrkog medveda, divokoze i endemične faune

Nepregledni mirni šumski masivi Tare, obilje bukovog žira i šumskog voća i duboke pećinske okapine u kanjonskim odsecima omogućili su opstanak najstabilnije i najbrojnije populacije mrkog medveda (Ursus arctos) u Srbiji. Procene stručnih službi parka i Biološkog fakulteta u Beogradu, zasnovane na višegodišnjem praćenju foto-zamkama i satelitskom telemetrijom, govore o šezdesetak jedinki koje koriste prostor Tare i prirodno prelaze u susedna staništa Nacionalnog parka Drina i gornjeg Podrinja. Uz medveda, na okomitim krečnjačkim liticama iznad Perućačkog jezera, Dervente i Rače živi autohtona populacija divokoze (Rupicapra rupicapra) od nekoliko stotina grla, prilagođena kretanju po gotovo vertikalnim stenama.

Fauna sisara na planini obuhvata više od pedeset vrsta, uključujući vuka, divlju mačku, kunu zlaticu, vidru u čistim vodotokovima i brojne vrste šumskih slepih miševa. Ornitofauna Tare sa preko 135 zabeleženih vrsta ptica ima međunarodni značaj (IBA područje): na stenama kanjona gnezde se suri orao (Aquila chrysaetos) i sivi soko (Falco peregrinus), dok stare četinarske sastojine sa suvim deblima nastanjuju retka dugorepa sova, gaćasta kukumavka, troprsti detlić, crna žuna i leštarka. Među beskičmenjacima se posebno izdvaja Pančićev skakavac (Pyrgomorphella serbica), beskrilni reliktni endemit vezan za kamenite padine pod crnim borom.

Kulturno-istorijski tragovi, uloga upravljača i pravila bezbedne posete

Prirodni prostor Tare neodvojiv je od hiljadugodišnjeg prisustva čoveka na obodima planine. U klisuri Rače u XIII veku podignut je manastir Rača, čiji su monasi-prepisivači u XVII veku u dubini šume kraj toplog izvora Lađevac održavali skrivenu pisarnicu poznatu kao skit Svetog Đorđa. U jugozapadnom podnožju masiva, u selu Rastište i u Perućcu, očuvane su nekropole srednjovekovnih stećaka Mramorje u Rastištu i Mramorje u Perućcu pod zaštitom UNESCO-a, dok tradicionalne brvnare dvodelne osnove, katuni i nekadašnje peći za pečenje borovog katrana (katranice) u Zaovinama i na Kaluđerskim Barama svedoče o starom planinskom privređivanju.

Prostornim planom područja posebne namene i planom upravljanja JP „Nacionalni park Tara” čitav masiv je podeljen u tri stepena zaštite. Lokaliteti u režimu zaštite I stepena — među kojima su prašumske rezerve, tresava Crveni potok, klisure Brusnice, Rače i Zvijezde i prirodna staništa omorike — namenjeni su isključivo očuvanju izvornih procesa i naučnom praćenju, bez slobodnog ulaska posetilaca. Za javni obilazak (kao u predlogu izleta Bajina Bašta, Perućac i Tara) koriste se isključivo obeležene pešačke i biciklističke staze, uređeni vidikovci sa zaštitnim ogradama i zvanični informativni centri upravljača u Bajinoj Bašti, na Mitrovcu i Kaluđerskim Barama.