Vidikovac Banjska stena na Tari

Čitanje panorame sa 1.065 metara: Perućačko jezero, kanjon Drine i prostor Osata u BiH

Stojeći uz drvenu ogradu Banjske stene na 1.065 metara nadmorske visine, posetilac pred sobom ima jedan od reljefno najdramatičnijih preseka u čitavom slivu Drine: površina vode leži na oko 290 metara nadmorske visine, što znači da vertikalni pad krečnjačkih litica i točila ispod samog vidikovca iznosi približno 775 metara. U središtu vidnog polja pruža se široki, mirni smaragdno-zeleni luk Perućačkog jezera, čija boja nastaje prelamanjem svetlosti u dubokoj vodi iznad krečnjačke podloge i odrazom gustih četinarsko-bukovih šuma sa oba boka klisure.

Ako se pogled usmeri desno (ka severoistoku i nizvodnom kraju jezera), jasno se uočava betonska kruna brane HE „Bajina Bašta” u Perućcu, iza koje se dolina Drine otvara prema naseljima Skelani i Bajina Bašta. Pravo preko vode, na suprotnoj, levoj (zapadnoj) obali jezera, uzdižu se strme šumovite kose i zaravni istorijske oblasti Osat u opštini Srebrenica (Republika Srpska, Bosna i Hercegovina), koje od 2017. godine pripadaju Nacionalnom parku Drina, dok državna granica dveju zemalja prolazi nevidljivom linijom tačno po sredini vodenog ogledala ispod vidikovca. Usmeravanjem pogleda levo (ka zapadu i uzvodno) prati se ulazak jezera u sve uži procep kanjona Drine između podnožja Velikog Kraja, Rastišta, klisure Dervente i masiva Zvijezde.

Kako je Banjska stena dobila ime: potopljeno Banjsko vrelo i staro drinsko točilo

Ime vidikovca nema veze sa gradskim banjskim lečilištima, već čuva uspomenu na redak hidrološki fenomen koji se pre izgradnje hidroelektrane nalazio tačno u podnožju ove litice, uz samu maticu nekadašnje divlje Drine. Na tom mestu je iz pukotine u trijaskim krečnjacima izbijalo snažno Banjsko vrelo — kraški izvor čija je voda tokom cele godine, i usred najhladnijih zima, imala stalnu povišenu temperaturu od oko 17 stepeni Celzijusa. Meštani okolnih planinskih sela sa Tare i iz Osata dolazili su čamcima i kozjim stazama na to toplo vrelo radi kupanja i lečenja kostobolje, pa je po „banji” pod stenom čitav kameni masiv iznad nje prozvan Banjska stena.

Neposredno uz izvor spuštalo se i strmo Banjsko točilo — kameni žleb niz koji su šumski radnici sa gornjih ivica Tare otiskivali posečene trupce bora, jele i smrče pravo u Drinu, gde su ih splavari vezivali u splavove. Kada je 1966. godine završena brana u Perućcu i nivo vode podignut za nekoliko desetina metara, Banjsko vrelo ostalo je trajno potopljeno na dnu Perućačkog jezera. Njegovo podvodno izbijanje ipak nije prestalo: topla kraška voda sa dna sprečava da se taj deo zaliva pod Banjskom stenom zaledi čak i tokom najoštrijih planinskih zima.

Potvrđen prilaz i obeležena šumska pešačka staza sa Mitrovca

Jedino bezbedno i zvanično uređeno polazište za obilazak Banjske stene jeste visoravan Mitrovac na Tari (oko 1.080 m n. v.), do koje vode asfaltni putevi iz Perućca (uz poznate serpentine) i sa Kaluđerskih Bara, što omogućava lako uklapanje vidikovca u izlet Bajina Bašta, Perućac i Tara. Od centra Mitrovca prema Banjskoj steni vodi obeležena šumska pešačka staza upravljača parka (staza br. 9a u mreži JP „Nacionalni park Tara”) duga oko šest kilometara u jednom pravcu, koja bez velikih visinskih oscilacija prolazi kroz visoke mešovite sastojine smrče, jele i bukve.

Paralelno sa šumskim pojasom pruža se i tucanički (makadamski) šumski put dug oko pet kilometara, kojim je dozvoljen dolazak do uređenog šumskog proširenja i rampe na oko kilometar pre samog odseka. Od te tačke do vidikovca svi posetioci nastavljaju isključivo pešice širokom, uređenom šumskom stazom u trajanju od petnaest do dvadeset minuta laganog hoda, opremljenom informativnim tablama o geologiji i živom svetu Nacionalnog parka Tara, klupama za odmor i drvenom nadstrešnicom.

Duž same šumske pešačke staze od Mitrovca do Banjske stene putnik neposredno upoznaje tipičnu visinsku zajednicu bukve, jele i smrče po kojoj je Tara čuvena u evropskoj šumarskoj nauci: staza vodi pored mahovinom obraslih krečnjačkih vrtača koje upijaju sneg i kišnicu, nekadašnjih šumskih vlaka i informativnih tabli koje objašnjavaju rad šumskih ekosistema i biologiju krupnih zveri. Zahvaljujući blagom uzdužnom profilu bez oštrih uspona, staza je prohodna za rekreativce svih uzrasta u suvim prolećnim, letnjim i jesenjim mesecima.

Strogi režim prirode, zaštitna ograda i pravila bezbednosti na litici

Neposredno okruženje Banjske stene, uključujući okomite krečnjačke police ispod samog vidikovca, pripada najosetljivijim zonama zaštite u Nacionalnom parku Tara. Na tim nepristupačnim stenama opstaju pojedinačna stabla reliktne Pančićeve omorike i crnog bora, kreću se krda divokoza (Rupicapra rupicapra), gnezde se sivi soko i suri orao, dok su okolne guste četinarske šume stalno stanište mrkog medveda (Ursus arctos). Zbog toga su na završnom platou postavljene dve nivoima povezane drvene osmatračke terase sa čvrstom zaštitnom ogradom koje omogućavaju bezbedan pogled bez narušavanja litice.

Pravila JP „Nacionalni park Tara” na ovom lokalitetu su izričita i od njih zavisi lična bezbednost posetilaca: najstrože je zabranjeno preskakanje, podvlačenje ili obilaženje drvene zaštitne ograde radi fotografisanja na isturenim kamenim blokovima iznad sedamsto metara duboke provalije, gde je krečnjak krt, a mahovina i borove iglice klizavi u svako doba godine. Jednako je zabranjeno bacanje kamenja niz liticu, ostavljanje bilo kakvog otpada koji privlači medvede, loženje vatre i podizanje bespilotnih letelica (dronova) bez posebne pisane dozvole upravljača, jer buka letelica direktno ugrožava gnezda ptica grabljivica u stenama.