Perućac i Perućačko jezero

Geografski položaj Perućca na izlazu Drine iz kanjona i razvoj naselja

Na mestu gde Drina posle više desetina kilometara probijanja kroz tesnac između Zvijezde, Tare i istočnobosanskih planina naglo izlazi u pitomije aluvijalno proširenje prema Skelanima i Bajinoj Bašti, na uskoj šljunkovito-bigrenoj terasi podno severnog odseka planine Tare razvilo se naseljeno mesto Perućac. Administrativno, Perućac je samostalno naselje u sastavu opštine Bajina Bašta u Zlatiborskom okrugu i prema Popisu stanovništva Republike Srbije iz 2022. godine ima 523 stanovnika. Iznad samog sela kao prirodni kameni zid uzdižu se vertikalni krečnjački obronci Tare visoki preko sedam stotina metara, niz koje se u šumskim serpentinama spušta put sa visoravni Mitrovca.

Sve do druge polovine XX veka privredni život Perućca bio je određen snagom vode i šumskim bogatstvom zaleđa. Duž kratkog kraškog toka u središtu sela radile su brojne vodenice potočare i stupare, dok je obala Drine ispod tesnaca Đurđevog brda služila kao važno drinsko splavište. Tuda su prolazili ili se vezivali splavovi od četinarske građe spuštene niz strma planinska točila sa Tare, pre nego što bi splavari nastavili plovidbu nizvodno ka Zvorniku, Loznici, Mačvi i Savi. Izgradnja velike hidroelektrane šezdesetih godina XX veka potpuno je preobrazila i izgled naselja i rečni režim uzvodno od njega.

Geološki posmatrano, zaravan Perućca nastala je na kontaktu masivnih trijaskih krečnjaka Tare i fluvijalno-jezerskih nanosa koje je Drina istaložila po izlasku iz suženja Đurđevog brda, dok je dodatnu krunu terase izgradio moćni sloj šupljikavog bigra nataložen iz kraških voda Perućačkog vrela. Takav položaj u zaklonu visokog planinskog zida štiti naselje od hladnih severnih vetrova, ali mu donosi svežu dolinsku cirkulaciju vazduha duž rečnog korita i obilje čiste izvorske vode tokom svih godišnjih doba.

Brana HE „Bajina Bašta” (1966) i prostorne odlike akumulacije duge 54 kilometra

U suženom stenovitom profilu Đurđevog brda, neposredno uzvodno od naselja Perućac, između 1961. i 1966. godine podignuta je olakšana betonska gravitaciona brana Hidroelektrane „Bajina Bašta”, visoka 90 metara i duga 461 metar u kruni. Njenim zatvaranjem potopljeno je divlje stenovito korito srednje Drine sa brojnim bukovima i kraškim izvorima, čime je stvoreno Perućačko jezero — po površini i dužini najveća rečna akumulacija u srednjem Podrinju. Pri normalnom radnom nivou na koti od oko 290 metara nadmorske visine, jezero zahvata površinu od približno 12,4 kvadratna kilometra i akumulira oko 340 miliona kubnih metara vode.

Usporenje vode pruža se uzvodno oko 54 kilometra kroz čitav kanjon Drine, dopirući sve do lukova Mosta Mehmed-paše Sokolovića u Višegradu. Od 1982. godine Perućačko jezero dobilo je i drugu, tehnički složenu energetsku ulogu: postalo je donji bazen Reverzibilne hidroelektrane „Bajina Bašta”. Kroz osmokilometarski podzemni tunel i čelični cevovod prokopan kroz masiv Tare, višak vode iz Drine u periodima male potrošnje struje pumpa se više od šest stotina metara uvis u gornju akumulaciju Zaovinskog jezera na Belom Rzavu, odakle se pri vršnom opterećenju ponovo obrušava na turbine u Perućcu.

Tri uzdužne deonice Perućačkog jezera od brane do Višegrada

Posmatrano od brane ka uzvodnom kraju, akumulacija se prirodno deli u tri različita morfološka pojasa. Donji basen od brane u Perućcu do ušća Dervente i podnožja vidikovca Banjska stena najširi je i najpristupačniji deo jezera, gde širina vodenog ogledala prelazi hiljadu metara, a dubina ispred brane dostiže između 60 i 80 metara. Srednji kanjonski sektor od Dervente i Klotjevca pored ušća Brusnice i Crnog potoka do Starog Broda i Slapa na Žepi predstavlja pravo planinsko ždrelo širine svega 150 do 300 metara, uklesano između litica Zvijezde i Sušice visokih do hiljadu metara. Gornji sektor od Slapa na Žepi do Višegrada postepeno se blago otvara u klisurastu dolinu kroz koju jezero prima pritoku Žepu i dopire do višegradske kotline.

Potopljeni izvori, točila i nekadašnji splavarski plovni put

Punjenjem akumulacije 1966. godine pod vodom su ostali brojni mikrotoponimi starog rečnog korita koje pamti etnografska i geografska literatura srednjeg Podrinja: hučni bukovi na ustima Dervente i Brusnice, niske šljunkovite ade, pećinske okapine u nivou reke i toplo kraško Banjsko vrelo u podnožju Banjske stene. Niz kamenita točila sa obe obale vekovima se spuštala četinarska oblovina koja je u mirnijim zatonima vezivana u čvrste drinske splavove, pa Perućačko jezero čuva ispod svoje mirne površine čitavu potopljenu geografiju nekadašnjeg splavarskog zanata.

Državna granica na vodi i susret Nacionalnog parka Tara i Nacionalnog parka Drina

Jedna od najvažnijih geografskih činjenica o Perućačkom jezeru jeste da ono nije u celini pogranična voda, već kombinuje međudržavnu i unutarbosansku deonicu. Od same brane kod Perućca pa uzvodno u dužini od približno dvadeset sedam kilometara — zaključno sa ušćem pograničnog Brusničkog potoka u masivu Zvijezde — sredinom jezera prolazi državna granica između Republike Srbije na desnoj (istočnoj) obali i Bosne i Hercegovine (Republika Srpska, opština Srebrenica) na levoj (zapadnoj) obali. Uzvodno od ušća Brusnice granica skreće sa vode na planinski greben Zvijezde i Stoca ka Rzavu, pa gornja polovina Perućačkog jezera (kroz opštine Rogatica i Višegrad) leži sa obe obale unutar Bosne i Hercegovine.

Upravo na pograničnom delu akumulacije uspostavljena je retka prostorna simetrija zaštite prirode. Desnu obalu grade šumoviti odseci Nacionalnog parka Tara sa čuvenim vidikovcem Banjska stena i kanjonom Dervente, dok levu obalu izgrađuje krševita visoravan Osata obuhvaćena Nacionalnim parkom Drina, sa klisurama Bijelih voda i Crnog potoka i utvrđenjem Klotjevac. Nizvodno od brane u Perućcu slobodna matica Drine ponovo čini državnu granicu između Srbije i Bosne i Hercegovine, a najbliži javni drumski prelaz između dve obale nalazi se desetak kilometara nizvodno, na mostu koji spaja Bajinu Baštu i Skelane.

Celina u Perućcu i Rastištu: reka Vrelo, nekropole stećaka Mramorje i riblji svet

Prostor samog naselja Perućac nizvodno od brane čuva tri izuzetne prirodne i kulturne tačke na pešačkom rastojanju. Iz podnožja krečnjačkog odseka Tare izbija snažna kraška reka Vrelo, u narodu nazvana „Godina” zbog izmerene dužine od 365 metara, na kojoj radi stara mini-hidroelektrana iz 1927. godine i koja se vodopadom visokim oko deset metara obrušava direktno u Drinu. Nekoliko stotina metara dalje, pored puta ka Bajinoj Bašti, leži srednjovekovna nekropola Mramorje u Perućcu sa monolitnim krečnjačkim stećcima iz XIV i XV veka, upisana 2016. godine na UNESCO listu svetske kulturne baštine. Na šljunkovitoj obali ispod brane i ušća Vrela nalazi se i startna tačka spusta Drinske regate u Bajinoj Bašti.

Uzvodno od brane, sa desne strane jezera odvaja se lokalni put koji pored uređenog priobalja i pontonske plaže ulazi u niz uskih tunela usečenih u živu stenu iznad same vode i posle sedam kilometara stiže u brdsku dolinu sela Rastište. U Rastištu, na lokalitetima Uroševići i Gajevi, nalazi se druga UNESCO-va nekropola ovog kraja — Mramorje u Rastištu — zajedno sa starim majdanima mekog krečnjaka iz kojih su u srednjem veku klesani nadgrobni spomenici za čitav ovaj deo Podrinja (obe lokacije povezane su u vodiču izlet Perućac i Rastište).

Vodeni ekosistem Perućca odlikuje oštra razlika između mirne jezerske vode iznad brane i ledene, kiseonikom prebogate tekuće Drine ispod nje. Dok u dubokom Perućačkom jezeru žive som, šaran, deverika, klen, skobalj, grgeč, ukljeva i jezerska pastrmka, hladni rečni tok nizvodno od brane i ušće Vrela predstavljaju prvoklasno stanište mladice (Hucho hucho), potočne pastrmke i lipljena.

Klisura reke Dervente, u koju priobalni put ulazi odmah iza Rastišta pre uspona ka Predovom Krstu, označava ujedno kraj prohodnog kopnenog pojasa uz desnu obalu jezera. Spoj krečnjačkih majdana, srednjovekovnih stećaka, kraškog vodopada Vrela i monumentalne betonske brane čini prostor Perućca jedinstvenim mestom u Podrinju na kome se u prečniku od svega nekoliko kilometara čitaju geološka, srednjovekovna i hidrotehnička istorija reke.

Režim plovidbe, kupanja, tunelskog puta i državne granice

Boravak u Perućcu i na Perućačkom jezeru zahteva poštovanje jasnih pravila bezbednosti koja proizlaze iz rada hidroelektrane, pograničnog položaja i statusa nacionalnog parka. Neposredna akvatorija ispred uzvodnog lica brane HE „Bajina Bašta”, ulazno-izlazna građevina reverzibilne elektrane i donji odvodni kanal ispod turbina obeleženi su plutajućim bovama i znakovima stroge zabrane pristupa; pri uključivanju agregata vodostaj Drine nizvodno od brane može porasti u kratkom vremenu, a struja postati veoma snažna.

Na samom jezeru se zadržavanje kupača usmerava na uređeno i obezbeđeno pontonsko kupalište na desnoj obali u okviru nadzora nadležnih službi, dok svaka plovidba čamcima, kajacima ili izletničkim brodovima kroz kanjon podleže propisima lučke kapetanije, granične policije i upravljača JP „Nacionalni park Tara” i JU Nacionalni park „Drina”. Pristajanje plovilima na suprotnu državnu obalu ili prelazak granične linije bez odobrenog režima nije dozvoljen. Vozači i biciklisti koji iz Perućca kreću priobalnim putem ka Rastištu i klisuri Dervente treba da računaju na uski kolovoz, neosvetljene kratke tunele u steni i opreznu vožnju.