Na Drini ćuprija — stvarna istorija mosta i roman Ive Andrića

Kako je kuća tetke Ane i teče Ivana pored Drine oblikovala Andrićev pogled

Književni svet hronike Na Drini ćuprija nije nastao iz naknadnog putopisnog utiska, već iz najranijeg čulnog i prostornog iskustva pisca. Iako je Ivo Andrić (1892–1975) rođen 9. oktobra 1892. godine u Docu kod Travnika, nakon rane smrti oca Antuna njegova majka Katarina dovela je dvogodišnjeg dečaka 1894. godine u Višegrad, u dom očeve sestre Ane i njenog muža Ivana Matkovščika, službenika austrougarske pogranične šumske i žandarmerijske uprave.

Prizemna porodična kuća Matkovščikovih stajala je na samoj levoj obali Drine, gotovo naspram ušća Rzava i neposredno nizvodno od kamenih lukova Mosta Mehmed-paše Sokolovića, tako da je dečak od prvih svesnih koraka sa prozora i obalske staze svakodnevno gledao belu građevinu od sedre, oštre trougaone ledobrane i smenu godišnjih vodostaja. U Višegradu je Andrić završio četvororazrednu osnovnu školu kod učitelja Ljubomira Popovića (koga će sa toplinom pominjati u kasnijim zapisima), pre nego što je u jesen 1903. godine otišao u Veliku gimnaziju u Sarajevo.

I tokom gimnazijskih i studentskih godina u Zagrebu, Beču i Krakovu Andrić je školske raspuste provodio kod tetke i teče u Višegradu, slušajući na mostovskoj kapiji i po dućanima priče starih Višegrađana — muslimana, pravoslavnih Srba, sefardskih Jevreja i doseljenih činovnika — o prošlim vremenima, bunama i velikoj poplavi iz 1896. godine koju je i sam kao četvorogodišnjak doživeo u varoši. Kasnije je u eseju Staze zapisao da se u osnovi svih njegovih životnih drumova nalazi upravo oštra, suva višegradska staza pored reke.

Pisanje u Beogradu 1942–1943, prvo izdanje u martu 1945. i Nobelova nagrada

Ideju o mostu kao nemom svedoku ljudskih sudbina Andrić je dugo nosio u svojim diplomatskim beležnicama (prvi put ju je oprobao u pripoveci Most na Žepi objavljenoj 1925. godine), ali je sam roman nastao u ratnoj povučenosti tokom Drugog svetskog rata. Vrativši se sa dužnosti poslanika Kraljevine Jugoslavije u Berlinu u okupirani Beograd u proleće 1941. godine, Andrić je živeo povučeno kao podstanar kod advokata Branka Milenkovića u Prizrenskoj ulici broj 9, odbijajući bilo kakvo javno objavljivanje dok traju rat i stradanje.

Prema dokumentaciji Zadužbine Ive Andrića, rukopis romana Na Drini ćuprija pisan je od jula 1942. do decembra 1943. godine (neposredno pošto je u aprilu 1942. završio Travničku hroniku, a pre Gospođice). Zanimljiva i tragična istorijska podudarnost jeste da je Andrić završna poglavlja knjige u Beogradu ispisivao upravo u jesen 1943. godine, u sedmicama kada su u stvarnosti u Višegradu nemačke trupe eksplozivom rušile pet srednjih lukova ćuprije. Prvo izdanje romana štampala je državna izdavačka kuća „Prosveta” u Beogradu u martu 1945. godine, svega nekoliko meseci po oslobođenju grada.

Roman je ukomponovan u dvadeset četiri poglavlja bez jednog klasičnog glavnog junaka: umesto pojedinca, osu pripovedanja čini sam kameni most tokom gotovo četiri stoleća — od 1516. godine kada u sepetu na konju preko drinske skele odvode malog dečaka iz Sokolovića u Carigrad, pa sve do oktobra 1914. godine kada austrougarske mine presecaju sedmi stub mosta, a stari čaršijski trgovac Alihodža Mutevelić izdahnjuje na uzbrdici prema Mejdanu. Kada je Švedska akademija u decembru 1961. godine uručila Ivi Andriću Nobelovu nagradu za književnost za „epsku snagu kojom je oblikovao teme i prikazao sudbine ljudi kroz istoriju svoje zemlje”, upravo je višegradska hronika istaknuta kao središnje ostvarenje njegovog opusa.

Gde se razilaze vakufname i istoriografija od legendi o Stoji, Ostoji i Radisavu

Pažljiv čitalac zapaža da sam Andrić već u prvom poglavlju romana povlači suptilnu granicu između stvarne topografije mosta i kolektivne mašte dečaka i varošana, ali su pojedini motivi iz knjige u širokoj javnosti vremenom počeli da se doživljavaju kao doslovna istorija. Najpoznatiji takav sloj čine narodne legende preuzete iz epskog ciklusa (srodne pesmi Zidanje Skadra): priča da je drinska vila brodarica noću obarala zidove dok Rade Neimar u središnji stub nije uzidao dojenčad, blizance Stoju i Ostoju, ostavivši im otvore kroz koje teče lekovita bela sedrena voda kao majčino mleko, ili predanje da u mračnoj komori srednjeg stuba živi crni Arapin. U građevinskoj stvarnosti, uski podužni prorezi na stubovima predstavljaju Sinanove inženjerske rasteretne komore za smanjenje sopstvene težine ziđa i provetravanje jezgra, a beli tragovi potiču od ceđenja kalcijum-karbonata iz sedre.

Drugo krupno polje razlike jesu dramatični književni likovi iz poglavlja o gradnji (1571–1577) — surovi vezirov nadzornik Abidaga, neimar Tosun-efendija, pljevaljski sejmeni i seljak Radisav sa Uništa koji noću ruši skele pa biva pogubljen na mostu. Osmanske vakufname, carski fermani i računi Sinanove graditeljske škole ne poznaju ni Abidagu ni Radisava: oni su čista, majstorski izvedena Andrićeva književna tvorevina kojom je pisac u vreme pisanja 1942. godine uobličio univerzalnu dramu nasilja, prinudnog rada i ljudske patnje ugrađene u trajna civilizacijska dela.

Podjednako pripada sferi književnog uobličavanja i čitava galerija nezaboravnih višegradskih sudbina iz XIX i s početka XX veka: lepa Fata Avdagina iz Veljeg Luga (čiji skok sa kapije u Drinu na dan neželjene svadbe nosi odjek lokalne sevdalinke i usmenog predanja o devojci iz Osata), strastveni kockar Milan Glasinčanin koji na kapiji u mesečini igra ajnc sa strancem-đavolom, siromašni Salko Ćorkan koji opijen hoda po uskoj kamenoj ogradi iznad matice, ili galicijska Jevrejka Lotika za pultom hotela pored ćuprije — iako je sam hotel pored mosta (Hotel Zur Brücke) zaista postojao u austrougarskom Višegradu.

U čemu je Andrićev prikaz višegradske prošlosti istorijski verodostojan

Nasuprot fiktivnim pojedinačnim junacima, širi društveni, topografski i infrastrukturni okvir romana zasnovan je na temeljnom arhivskom istraživanju koje je Andrić obavljao još od svoje doktorske disertacije u Gracu (Razvoj duhovnog života u Bosni pod uticajem turske vladavine, 1924). Tačni su prevod i smisao Badihijevog tariha na kapiji, opis propadanja Mehmed-pašinog Kamenitog hana pošto su prihodi vakufa u Ugarskoj izgubljeni krajem XVII veka, podizanje drvene ustaničke karaule na samoj kapiji mosta u vreme Prvog srpskog ustanka (kada su Karađorđevi ustanici 1804–1809. izbijali na prilaze Višegradu), kao i atmosfera ulaska austrougarskih trupa 1878. godine, popisa stanovništva, uvođenja javnih fenjera i vodovoda.

Sa dokumentarnom preciznošću hroničara opisana su i dva presudna događaja modernog doba: veliki povodanj iz novembra 1896. godine i puštanje u saobraćaj uskotračne Istočne pruge (Sarajevo – Višegrad – Uvac / Vardište) 1906. godine, kojom je višegradska ćuprija posle više od tri stoleća izgubila ulogu jedine kopnene veze sa Istokom — što je jedna od najdubljih istorijsko-geografskih poenti čitavog romana.

Jednako snažno svedočanstvo o epohi donose završna poglavlja posvećena 1913. i letu 1914. godine, u kojima se na noćnoj kapiji-sofi sukobljavaju ideje višegradskih gimnazijalaca i studenata (Stikovića, Heraka, Glasinčanina i Tome Galusa) školovanih u Beču, Pragu i Gracu. Kroz njihove noćne rasprave pod zvezdama iznad Drine Andrić je verodostojno zabeležio duhovnu klimu omladinskih pokreta uoči Sarajevskog atentata, pre nego što ratna eksplozija u jesen 1914. prvi put u tri i po veka fizički prekine kameni niz lukova.

Toponimi iz romana koje posetilac prepoznaje na terenu u Višegradu

Jedan od razloga izuzetne uverljivosti knjige jeste to što gotovo svaki toponim u romanu Na Drini ćuprija postoji u stvarnom reljefu Višegrada i okoline. Stupivši na središnju kapiju-sofu Višegradske ćuprije, čitalac prema desnoj obali gleda prostor nekadašnje pijace, ušća Rzava i brda Mejdan i Okolišta uz koja su se u velikom povodnju 1896. sklanjali građani, dok se na levoj obali uzdiže strmi Bikavac i uliva Osojnički potok ispod pristupne rampe.

Uzvodno u klisuri na visokoj steni i dalje stoje ostaci kule srednjovekovnog Starog grada (Pavlovine), jugoistočno preko brda u dolini Lima leže Rudo i selo Sokolovići iz kog je potekao Mehmed-paša, a severno uz Rzav vodi dolina prema Dobrunu i Vardištu kuda je nekada prolazila uskotračna železnica. Praktičan plan kretanja između mosta, kuće Andrićevog detinjstva na levoj obali i tačaka uz ušće Rzava dat je u vodiču Izlet: Višegrad uz Drinu.