Vuk Stefanović Karadžić i Tršić — zavičajni koren jezičke reforme

Doseljavanje Karadžića iz Drobnjaka i rođenje u Tršiću 6. novembra 1787. godine

Da bi se razumelo otkuda u zapadnosrpskom selu nadomak Loznice čist novoštokavski ijekavski govor na kom će nastati reforma srpskog književnog jezika, mora se poći od migracionih tokova osamnaestog veka. Porodica Karadžić doselila se u Tršić, u zaklonjenu dolinu rečice Žeravije u oblasti Jadra, sredinom osamnaestog stoleća (oko 1739. godine) iz sela Petnjice u plemenu Drobnjaka u Staroj Hercegovini (prostor severne Crne Gore), dok je Vukova majka Jegda, rođena Zrnić, bila poreklom iz Ozrinića kod Nikšića.

Kao i većina jadarskih, rađevskih i azbukovačkih porodica prispelih dinarskom strujom u brda uz desnu obalu Drine, Karadžići su u novi zavičaj doneli dve dragocene nematerijalne baštine: melodičan, kristalno izbrušen istočnohercegovački govor i izuzetno živu tradiciju pevanja junačkih pesama uz gusle i pripovedanja narodnih priča. U Vukovoj rodnoj kući i otac Stefan i deda Joksim i stric Toma znali su napamet desetine dugih pesama, zagonetki i poslovica, pa je budući filolog odrastao u sredini u kojoj je živa govorna reč bila vrhunski oblik pamćenja i umetnosti.

Vuk Stefanović Karadžić rođen je u Tršiću 6. novembra 1787. godine (26. oktobra po julijanskom kalendaru, na praznik Svetog velikomučenika Dimitrija — Mitrovdan). Pošto je njegovim roditeljima Stefanu i Jegdi pre njega petoro dece umrlo u ranom detinjstvu, novorođenom dečaku odmah je po starom narodnom zaštitnom verovanju nadenuto ime Vuk — kako mu veštice, uroci i bolesti ne bi mogli nauditi.

Pisanje razmućenim barutom kod Jevte Savića Čotrića i đački dani u Tronoši 1797. godine

U pograničnom Jadru krajem osamnaestog veka, u nemirnim godinama posle Kočine krajine, stalnih seoskih škola nije bilo. Prva slova iz staroslovenskog bukvara (bekavice) osmogodišnji Vuk naučio je u samom Tršiću kod svog pismenog i uglednog rođaka Jevte Savića Čotrića — kasnijeg obor-kneza Jadra i Rađevine, člana Praviteljstvujuščeg sovjeta i jednog od najobrazovanijih diplomata Karađorđeve Srbije. Sam Vuk ostavio je nezaboravno svedočanstvo o materijalnim uslovima tog prvog učenja: pošto u selu nije bilo ni mastila ni pisarskog papira, slova je ispisivao trščanim i guščijim perom umočenim u vodu sa razmućenim crnim puščanim barutom po gruboj artiji od fišeka — detalj koji je 2018. godine ušao i u zvaničnu simboliku grba Grada Loznice.

Oko 1796. godine otac ga je poslao u tek otvorenu varošku školu u Loznici kod učitelja Grgura, ali je izbijanje epidemije kuge ubrzo raselilo đake, pa Stefan 1797. godine odvodi desetogodišnjeg Vuka u obližnji manastir Tronošu, pod duhovno okrilje arhimandrita Stefana Jovanovića. Boravak u Tronoši pokazao je svu oskudicu tadašnjeg manastirskog školovanja: kaluđeri su bistrog dečaka uz čitanje časlovca i psaltira svakodnevno slali da po okolnim šumama čuva manastirske koze i radi poljske poslove.

Videvši da mu sin u manastiru više čuva stoku nego što napreduje u knjizi, otac ga je vratio u Tršić da čuva sopstvene koze, ali je mladi Vuk već tada nezaustavljivo čitao svaku crkvenu i svetovnu knjigu do koje je u Jadru mogao doći, stekavši u čitavoj nahiji glas najpismenijeg mladića koji seoskim knezovima i trgovcima sastavlja pisma i račune.

Ustanički pisar u Jadru i Loznici (1804–1813) i odlazak preko Dunava

Izbijanje Prvog srpskog ustanka 1804. godine iz temelja je preokrenulo Vukov život. Kao sedamnaestogodišnjak odmah postaje pisar (ćata) kod čuvenog jadarskog hajdučkog harambaše Đorđa Ćurčije, a kada je u jesen iste godine prešao u Srem u nadi da će upisati Karlovačku gimnaziju, odbijen je jer je sa sedamnaest godina smatran prestarelim za prvi razred. Ne odustajući, uči nemački i latinski u Karlovcima i Petrinji, a po povratku u ustaničku Srbiju služi kao pisar u kancelariji vojvode Jakova Nenadovića i rođaka Jevte Savića Čotrića u Valjevskoj i Šabačkoj nahiji i na drinskom frontu oko Loznice.

Kada je Dositej Obradović 1808. godine u Beogradu otvorio Veliku školu, Vuk je bio među njenim prvim đacima, ali mu se upravo tih godina usled teškog reumatizma trajno zgrčila i ukočila leva noga u kolenu, zbog čega će do kraja života hodati pomoću drvene štule. Nemogavši više da ratuje na konju, posvetio se državnoj i upravnoj službi: radio je kao pisar Praviteljstvujuščeg sovjeta, učitelj u Beogradu, upravnik carinarnice i sudija u Brzoj Palanci i Kladovu, sve vreme prateći odsudne borbe za odbranu svog zavičaja na Drini — uključujući i slavni Boj na Loznici 1810. godine, o kom će kasnije ostaviti prvorazredne istoriografske zapise.

Slomom ustanka u jesen 1813. godine osmanska vojska upala je u Jadar i do temelja spalila kuću Stefana Karadžića u Tršiću, dok je Vuk preko Dunava prešao u Habzburšku monarhiju i krajem 1813. stigao u Beč. Tamošnji susret sa učenim slovenačkim slavistom i carskim cenzorom za slovenske knjige Jernejem Kopitarom postaće presudan događaj u istoriji srpske kulture: Kopitar je u darovitom mladiću iz Tršića prepoznao izvornog nosioca živog narodnog jezika kakvom se divila čitava evropska romantičarska nauka.

Kako je istočnohercegovačko-jadarski govor ušao u Pismenicu (1814) i Srpski rječnik (1818)

Na Kopitarov podsticaj Vuk već 1814. godine u Beču objavljuje dve prelomne knjige: zbirku narodnih pesama Mala prostonarodna slaveno-serbska pjesnarica (zapisanu najvećim delom po sopstvenom sećanju na pesme iz Tršića i Jadra) i „Pismenicu serbskoga jezika po govoru prostoga naroda napisanu” — prvu gramatiku srpskog jezika koja je napustila dotadašnji nesređeni slavenoserbski mešoviti književni izraz i za osnovu uzela stvarni narodni govor.

Potom se Vuk nakratko vratio u Srem (Šišatovac i Karlovce), gde je od najboljih narodnih pevača zapisivao epske pesme — među kojima počasno mesto pripada slepom guslaru Filipu Višnjiću, rođenom s druge strane donje Drine u Gornjoj Trnovi pod Majevicom, čije pesme Boj na Mišaru, Boj na Loznici i Početak bune protiv dahija direktno opevaju ljude i bitke Podrinja — kao i hajduku Tešanu Podrugoviću. Sva ta građa slila se u Vukov kapitalni poduhvat objavljen u Beču 1818. godine: prvo izdanje „Srpskog rječnika” (istumačenog njemačkijem i latinskijem riječima uz Kopitarovu pomoć), sa uvodnom gramatikom koju će Jakob Grim prevesti na nemački i predstaviti Geteu i evropskoj javnosti.

Za kulturno-istorijski identitet Podrinja Srpski rječnik iz 1818. godine ima dvostruki značaj. Najpre, u njemu je Vuk prvi put dosledno primenio reformisanu fonetsku ćirilicu od 30 slova (izbacivši nepotrebne poluglasnike i crkvenoslovenske znakove, a uvevši šest novih odnosno preoblikovanih slova: Lj, Nj, Đ, Ć, Dž i J) po načelu „Piši kao što govoriš, a čitaj kao što je napisano”. Drugo, među 26.270 odrednica prvog izdanja ogromna većina reči, akcenata, naziva alatki, biljaka, jela i verovanja potiče neposredno iz govora Tršića i Jadra: čitajući Vukov Rječnik — u kom su detaljno opisani i petrovdanske lile, i božićni i svadbeni običaji, i topografija Podrinja — čitalac zapravo čita najpotpuniju etnografsku monografiju Vukovog zavičaja.

Iako su njegov pravopis i uvođenje narodnog jezika decenijama nailazili na žestok otpor konzervativnih krugova i zvanične cenzure u Kneževini Srbiji, godina 1847. (kada izlaze Vukov prevod Novog zavjeta, Daničićev Rat za srpski jezik i pravopis, Njegošev Gorski vijenac i Pesme Branka Radičevića) donela je suštinsku pobedu reforme, krunisanu drugim proširenim izdanjem Srpskog rječnika iz 1852. godine (sa preko 47.000 reči) i konačnim zvaničnim prihvatanjem Vukovog pravopisa u Srbiji 1868, četiri godine posle njegove smrti.

Prenos posmrtnih ostataka 1897. i obnova Vukove rodne kuće u Tršiću 1933. godine

Vuk Stefanović Karadžić preminuo je u Beču 7. februara 1864. godine, gde je najpre sahranjen na groblju Sankt Marks, da bi u jesen 1897. godine njegovi posmrtni ostaci uz najviše državne i narodne počasti bili preneti u Beograd i položeni u porti Saborne crkve, naspram groba Dositeja Obradovića. U samom Tršiću, na mestu gde je 1813. izgorela kuća njegovog oca Stefana, meštani Jadra i loznički prosvetni radnici postavili su krajem devetnaestog veka visok hrastov, odnosno arišev spomen-krst kako rodno ognjište ne bi zaraslo u zaborav.

Veliki povratak Vukovog dela u zavičajni prostor dogodio se između dva svetska rata. Zalaganjem Podrinskog odbora, književnika, etnologa i građana Loznice i Šapca, na autentičnom kućištu Karadžića podignuta je dvodelna dinarska brvnara sa strmim krovom od šindre i kamenim podrumom — Vukova spomen-kuća, uređena prema etnološkim merilima Jevta Dedijera i Jovana Erdeljanovića sa otvorenom „kućom” i ognjištem, sobom, vajatima, kačarom, čardakom i ambarom.

Svečano osvećenje obnovljene Vukove kuće održano je u nedelju, 17. septembra 1933. godine, kada je u prisustvu izaslanika kralja, predsednika Srpske kraljevske akademije Bogdana Popovića i više hiljada ljudi iz čitavog Podrinja održan prvi Vukov sabor. Od tog septembarskog dana Tršić se postepeno razvio u jedinstveni muzej na otvorenom — znamenito mesto od izuzetnog značaja (ZM 4) i srce zaštićenog Kulturnog predela Tršić–Tronoša, kojim upravlja Centar za kulturu „Vuk Karadžić” iz Loznice.