Most Mehmed-paše Sokolovića u Višegradu

Zašto je Mehmed-paša Sokolović podigao kameni most u Višegradu

Pre druge polovine XVI veka prelaz preko Drine kod Višegrada odvijao se nestabilnom drvenom skelom koja je u jesenjim i prolećnim bujicama nedeljama prekidala karavanski saobraćaj na Carigradskom drumu između Bosanskog sandžaka, Dubrovnika i središta Osmanskog carstva. Odluku da se na tom strateškom suženju, tamo gde hirovita matica izlazi iz planinskog tesnaca i prima desnu pritoku Rzav, podigne trajni kameni most doneo je veliki vezir Mehmed-paša Sokolović (oko 1505–1579), jedan od najuticajnijih državnika osmanske epohe koji je nosio pečat carstva pod trojicom sultana — Sulejmanom Veličanstvenim, Selimom II i Muratom III.

Rođen u selu Sokolovići u blizini varoši Rudo u donjem Polimlju, u pravoslavnoj porodici iz koje je kroz sistem devširme kao dečak odveden u Jedrene i Carigrad, Mehmed-paša je tokom čitave državničke karijere sistematski ulagao u saobraćajne i dobrotvorne vakufe duž zavičajnog prostora između Lima i Drine. Višegradski most nije zamišljen kao usamljena inženjerska prečica, već kao središte čitavog zadužbinskog sklopa za bezbedno kretanje putnika, trgovaca i pošte.

Uz sam prilaz mostu na obali veliki vezir je finansirao Kameniti han (veliki karavan-saraj za besplatno konačište putnika i smeštaj tovarnih konja), javnu kuhinju (imaret), hamam i džamiju, pretvarajući nekadašnje malo podgrađe srednjovekovne tvrđave Pavlovine u razvijenu drumsku kasabu. Pripremni radovi na vađenju kamena, dovoženju građe za drvene skele i ograđivanju rečnih zagata započeli su 1571. godine, dok su zidanje svodova, popločavanje kolovoza i postavljanje natpisnih ploča završeni 1577. godine.

Izrada nacrta poverena je glavnom carskom arhitekti Mimaru Kodži Sinanu (oko 1489–1588), starešini dvorske kancelarije neimara i autoru Sulejmanije u Carigradu, Selimije u Jedrenu i mosta u Bujukčekmedžeu. Višegradska ćuprija nastala je u poznoj, potpuno pročišćenoj fazi Sinanovog stvaralaštva, istovremeno kada su njegovi učenici i saradnici u Podrinju gradili i jednolučni most na ušću Žepe, pa na Drini pokazuje klasičnu ravnotežu između statičke masivnosti rečnih stubova i stroge geometrijske elegancije prelomljenih lukova.

Kako su izvedeni jedanaest lukova, pristupna rampa i središnja kapija-sofa

Osnovno gradivo mosta jeste tesana sedra (bigar), šupljikavi krečnjački kamen nastao taloženjem kalcijum-karbonata oko termomineralnih izvora u majdanima kod Višegradske Banje, oko pet kilometara severoistočno od gradilišta. Iako je na prvi pogled lakša za obradu od kompaktnog krečnjaka, višegradska sedra na vazduhu vremenom očvršćava i stiče toplu žućkasto-belu boju. Klesani kvaderi ugrađivani su u horizontalnim redovima uz upotrebu krečnog maltera sa dodatkom tucane opeke (horasan), a susedni blokovi spajani su kovanim gvozdenim klamfama i trnovima zalivenim rastopljenim olovom, što je čitavom zidu davalo neophodnu žilavost pri hidrauličkim udarima matice i santi leda.

Glavno telo građevine pruža se popreko na tok Drine u dužini od 179,5 metara, pri čemu kolovoz na sredini dostiže visinu od približno 15,4 metra iznad srednjeg vodostaja reke. Širina samog kolovoza između punih kamenih parapetnih ograda iznosi 6,0 metara, dok ukupna spoljašnja širina mostovske grede sa vencem i ogradama iznosi oko 7,20 metara. Kolovozna ravan nije horizontalna, već se od obe obale blago penje prema središnjem delu, prateći postepeno povećanje raspona svodova od obala ka najdubljoj matici.

Rečno korito premošćeno je nizom od jedanaest zidanih prelomljenih lukova u klasičnom dvocentričnom osmanskom profilu. Njihovi rasponi kreću se od 10,7 do 14,8 metara, uz krajnji rasteretni luk na samoj desnoj obali čiji raspon iznosi svega 5,2 metra. Svodovi počivaju na devet masivnih rečnih stubova širine od 3,5 do 4,0 metra i dužine oko 11,5 metara. Sa uzvodne strane svaki stub ima oštar trougaoni ledobran (kljun) završen piramidalnom kapom, dok se sa nizvodne strane pružaju poligonalni kontrafori koji u gornjoj zoni fasadnog platna prelaze u plitke dekorativne slepe niše ispod profilisanog kamenog venca.

Posebno urbanističko i tehničko rešenje izvedeno je na levoj obali Drine, gde se strma krečnjačka padina spušta gotovo do same vode. Da putnici i tovarna kola ne bi izlazili sa mosta pravo pod oštar uspon, Sinanov plan predvideo je pristupnu rampu dugu oko 120 metara koja na obali skreće pod pravim uglom (90 stepeni) uzvodno. Rampa širine oko 6,6 metara prelazi preko ušća Osojničkog potoka pomoću još četiri manja polukružna i prelomljena luka, formirajući karakterističnu osnovu u obliku slova „L” koja most vezuje za trasu starog druma prema Rogatici i Sarajevu.

Kapija-sofa i natpisi pesnika Badihija na središnjem stubu

Tačno iznad šestog rečnog stuba, na samoj sredini raspona, most je obostrano proširen u reprezentativni prostor u narodu nazvan kapija. Sa uzvodne strane iznad trougaonog ledobrana konzolno izlazi otvorena terasa pravougaone osnove — sofa — oivičena punom kamenom ogradom duž koje je iz samog kamena isklesana klupa za sedenje. Taj prostor bez krova vekovima je služio kao javno sastajalište višegradskih stanovnika i odmorište karavana iznad šuma reke.

Neposredno prekoputa sofe, sa nizvodne strane kolovoza, uzdiže se masivni pravougaoni zidani portal ukrašen stepenasto uvučenim okvirom i šiljastom slepom nišom sa stalaktitnim (mukarnas) ukrasom u vrhu. U polju portala stajale su dve mermerne ploče sa tarihima — svečanim stihovanim hronogramima na osmanskom turskom jeziku koje je sastavio pesnik Mehmed Karamusić Nihadi / Badihi. Prvi natpis od trinaest distiha beležio je godinu 979. po Hidžri (1571), a drugi iz 985. po Hidžri (1577/1578) slavio je dovršetak zadužbine Mehmed-paše Sokolovića u poslednjem stihu čija brojčana vrednost slova (ebdžed) daje tačnu godinu gradnje; ispod portala u podnožju ugrađena je i manja česma u obliku zmijske glave iz koje je nekada tekla dovedena izvorska voda.

Kako je most preživeo veliki povodanj 1896. i ratna miniranja 1914. i 1943

Više od tri stoleća Sinanova konstrukcija odolevala je silovitim vodama gornje Drine. Dokumentovane osmanske popravke obavljane su oko 1664. godine (kada o mostu s divljenjem piše putopisac Evlija Čelebija) i 1875. godine, dok je najdramatičniji prirodni ispit nastupio u novembru 1896. godine tokom takozvanog velikog povodnja. Posle višednevnih jesenjih kiša u slivovima Tare, Pive i Lima vodostaj u višegradskoj kotlini porastao je za više od petnaest metara iznad uobičajenog nivoa: matica je potpuno potopila svih jedanaest lukova i preplavila sam kolovoz i kamenu ogradu za oko 1,60 metara. Dok su u varoši porušene desetine kuća i magaza, stubovi i svodovi mosta ostali su nepokrenuti, a bujica je odnela samo deo parapetnih ploča, koje je austrougarska tehnička uprava obnovila uz podvodno ojačanje temelja 1911. godine.

Ono što vekovima nije uspela matica učinio je vojni eksploziv u XX veku. Po izbijanju Prvog svetskog rata 1914. godine, austrougarske trupe pri povlačenju minirale su treći i četvrti stub i oborile jedan luk u Drinu, a već u jesen 1915. godine pri novom pomeranju fronta uništen je još jedan susedni luk. Između dva svetska rata prekinuti deo mosta premošćavala je privremena čelična rešetkasta konstrukcija koja je narušavala kameni niz sve do 1939–1940. godine, kada su oštećeni svodovi ponovo ozidani tesanom sedrom po izvornom obliku.

Mir je potrajao nepune tri godine: u oktobru 1943. godine, tokom borbi u Drugom svetskom ratu i povlačenja nemačkih snaga iz Višegrada, eksplozivom su razorena četiri stuba i čak pet srednjih lukova, zajedno sa teškim oštećenjima same kapije-sofe i potpunim uništenjem zidanog portala na kom je stajala preostala ploča sa natpisom. Velika posleratna obnova izvedena je u periodu od 1949. do 1952. godine u organizaciji nadležnih zavoda Federativne Narodne Republike Jugoslavije, kada su srušeni stubovi i lukovi iznova podignuti u sedri iz istog banjskog majdana, čime je građevini vraćena celovita silueta.

Uticaj hidroelektrana, upis na UNESCO listu 2007. i obnova 2013–2016

U drugoj polovini XX veka priroda izazova oko mosta korenito se promenila usled hidroenergetskog uređenja srednje i gornje Drine. Izgradnjom Hidroelektrane „Bajina Bašta” u Perućcu 1966. godine uspor Perućačkog jezera dopro je uzvodno sve do Višegrada, trajno podigavši nivo vode oko donjih delova kamenih stubova i potopivši nekadašnje sprudove na kojima su građeni drveni zagati. Još složenije opterećenje nastalo je 1989. godine puštanjem u pogon Hidroelektrane „Višegrad” svega 2,5 kilometara uzvodno od starog mosta, jer vršni režim rada turbina stvara svakodnevna kolebanja vodostaja i ubrzanu eroziju rečnog dna ispod temelja.

Kako bi se istorijsko zdanje zaštitilo od vibracija teških kamiona i autobusa na magistralnom pravcu Sarajevo–Užice, nizvodno od ušća Rzava izgrađen je savremeni drumski most, a stara ćuprija trajno je pretvorena u pešačku zonu. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine utvrdila je pravni režim zaštite mosta i njegove okoline, nakon čega je Komitet za svetsku baštinu UNESCO-a na zasedanju u Krajstčerču 2007. godine upisao Most Mehmed-paše Sokolovića u Višegradu na Listu svetske baštine pod brojem 1260 (prema kriterijumima ii i iv), kao svedočanstvo razmene graditeljskih uticaja i vrhunski primer javne osmanske inženjerije.

Između 2013. i 2016. godine sprovedena je najobimnija savremena konzervatorsko-restauratorska sanacija mosta u saradnji nadležnih institucija Bosne i Hercegovine, međunarodnih eksperata UNESCO-a i Turske agencije za saradnju i koordinaciju (TIKA). Kamenom nabačajem u rečnom koritu stabilizovano je podnožje stubova i izjednačen nivo vode, injektirane su unutrašnje šupljine u ziđu, zamenjeni su dotrajali blokovi ograde sedrom identičnog sastava iz Višegradske Banje, obnovljena je tradicionalna kaldrma sa odvodnim vodolovnicama i postavljena diskretna arhitektonska rasveta.

Kako čitati prostor oko mosta između Drine, Rzava i gornjeg Podrinja

U urbanom tkivu Višegrada most spaja nekadašnje levoobalno predgrađe ispod brda Bikavac sa glavnim gradskim poluostrvom na desnoj obali koje se pruža sve do ušća Rzava u Drinu. Kada se stupi na kameni kolovoz sa desne obale, pogled uzvodno obuhvata oštre trougaone kljunove stubova i izlaz Drine iz klisure ispod kule Starog grada (Pavlovine), dok pogled nizvodno prati smirenu vodenu površinu pored gradskog keja i ušća Rzava.

U geografskom rasporedu čitave reke, višegradska ćuprija predstavlja prelomnu tačku na granici gornjeg i srednjeg toka Drine: uzvodno od nje nižu se ušće Lima, Goražde, Ustikolina i Foča, dok nizvodno počinje duga jezerska i kanjonska deonica prema Starom Brodu, Žepi i Perućcu. Za podrobnu analizu književnog dela pripremljena je stranica Na Drini ćuprija — most i roman, a za pešački obilazak grada vodič Izlet: Višegrad uz Drinu.