Rudo

Gde leži Rudo u dolini Lima i kakva mu je veza sa gornjim Podrinjem

Iako ne leži na samoj obali Drine, varoš Rudo je sa dolinom gornje Drine srasla u jedinstven prirodni i istorijski prostor. Smešteno u kotlini donjeg Lima na nadmorskoj visini od oko 400 metara, podno obronaka Varde, Tmor-planine i Biča, Rudo je rečnim tokom i regionalnim putem udaljeno svega dvadesetak kilometara od ušća Lima u Drinu kod Međeđe i Brodara, a tridesetak kilometara jugoistočno od Višegrada. Kako je Lim najveća i vodom najbogatija desna pritoka Drine, sve što se hidrološki i saobraćajno zbivalo u donjem Polimlju oduvek se direktno prelivalo u višegradsku kotlinu.

Još je dublja kulturno-istorijska spona: svega nekoliko kilometara od Rudog leži znamenito selo Sokolovići, zavičaj velikog vezira Mehmed-paše Sokolovića (ktitora Višegradske ćuprije), obnovitelja Pećke patrijaršije Makarija Sokolovića i samog osnivača Rudog, Kara Mustafe-paše Sokolovića. Na istoku i jugoistoku opština Rudo duboko se prepliće sa teritorijom opštine Priboj u Srbiji u dolini Lima i Uvca (gde u zoni Sastavaka postoji i specifična katastarsko-granična enklava Međurečje).

Prema konačnim rezultatima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), u samom naseljenom mestu Rudo živelo je 1.760 stanovnika, dok je čitava Opština Rudo u 89 naseljenih mesta (uključujući Uvac, Štrpce, Mioče, Mokronozi, Strgačinu i Mrsovo) brojala 7.963 stanovnika.

Zadužbina Mustafe-paše Sokolovića iz 1555. i preseljenje varoši posle povodnja 1896. godine

Retko koja varoš na Balkanu ima u osmanskim vakufnamama i gradskim hronikama tako precizno zabeležen trenutak rođenja, a potom i dramatičnog preseljenja sa jedne rečne obale na drugu. Godine 1555. visoki osmanski dostojanstvenik Kara Mustafa-paša Sokolović — nekadašnji bosanski sandžak-beg, temišvarski i potom proslavljeni budimski beglerbeg, blizak rođak Mehmed-paše Sokolovića — izdao je svečanu vakufnamu kojom je u svom rodnom kraju, na ravnoj levoj obali Lima, osnovao novu kasabu Rudo. Iz ličnih prihoda podigao je most preko Lima, džamiju sa školom (mektebom), karavan-saraj za putnike na putu između Bosne i Carigrada, javno kupatilo (hamam), vodovod, mlinove i niz zanatskih dućana.

Tako nastalo Staro Rudo živelo je na levoj obali više od tri stoleća, sve do novembra 1896. godine, kada su dugotrajne jesenje kiše i naglo topljenje snega u gornjem slivu u Crnoj Gori pokrenuli nezapamćeni povodanj Lima. Ogromni vodeni talas — isti onaj koji je nekoliko sati kasnije u Višegradu potpuno potopio ogradu ćuprije Mehmed-paše Sokolovića i ušao u Andrićevu književnost — odneo je most u Rudom i zbrisao gotovo celokupnu čaršiju na niskoj levoj obali.

Austrougarska zemaljska uprava donela je tada dalekovidu urbanističku odluku da razorenu kasabu ne obnavlja u plavnom polju, već je na visokoj, bezbednoj terasi desne obale Lima trasirala Novo Rudo. Projektovano lenjirom po modernom srednjoevropskom regulacionom planu, sa pravim širokim ulicama koje se seku pod pravim uglom oko prostranog centralnog trga sa parkom, Novo Rudo postalo je jedan od najranijih primera planski podignute moderne varošice u Bosni i Hercegovini.

Uskotračna Istočna pruga (1906–1978), selo Sokolovići i spomenici u varoši

Samo deceniju nakon preseljenja na desnu obalu, novoizgrađena varoš dobila je železničku vezu sa svetom: 4. jula 1906. godine puštena je u saobraćaj austrougarska uskotračna Istočna pruga (koloseka 760 mm, Bosnische Ostbahn). Kod raskrsnice u Međeđi u klisuri Drine jedan krak pruge išao je ka Višegradu i Vardištu, dok je drugi krak ulazio u stenoviti kanjon donjeg Lima i kroz desetine tunela i potpornih zidova preko Setihova, Mrsova, Strgačine i Rudog stizao do pogranične stanice Uvac (na samom ušću Uvca u Lim naspram Priboja). Pune sedamdeset dve godine, sve do ukidanja u leto 1978. godine, voz „Ćiro” bio je žila kucavica Rudog, a kameni portali tunela i stare stanične zgrade i dalje prate kanjon Lima.

U središtu savremenog Rudog pažnju privlače pravoslavni Hram Svetih apostola Petra i Pavla (građen od 1908. do 1912. godine u duhu planske izgradnje Nove varoši), obnovljena gradska džamija Kara Mustafe-paše Sokolovića, kao i prostrani glavni trg sa Domom kulture, spomen-muzejom i monumentalnim kamenim obeliskom posvećenim 21. decembru 1941. godine, kada je u Rudom formirana Prva proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada.

Posebnu stanicu u neposrednom zaleđu varoši predstavlja selo Sokolovići, gde je veliki vezir Mehmed-paša Sokolović u XVI veku podigao zadužbinsku džamiju, mekteb i kamenu česmu sa vodovodom, a prema istorijskom predanju i crkvu svojoj majci — nasleđe na kom u selu stoje obnovljena džamija, česma i pravoslavni Hram Svih Srba Svetitelja.

Kako se iz Rudog stiže do ušća Lima, Višegrada i Goražda

Putniku koji istražuje uzvodne deonice Podrinja, odlazak u Rudo predstavlja slikovit izlet uz smaragdnu dolinu donjeg Lima. Od raskrsnice kod Brodara i Međeđe na magistralnom putu M-20 (na pola puta između Višegrada i Goražda), regionalni put R-449 odvaja se uz sam sastav Lima i Drine i u dužini od dvadesetak kilometara prati mirni jezerski zaliv donjeg Lima pored Strgačine i Mrsova sve do mosta i ortogonalnih ulica Rudog, odakle se dalje na istok za petnaestak kilometara izlazi na granični prelaz Uvac prema Priboju.