Višegrad uz Drinu: od ćuprije i Rzava do Višegradske banje

Kako čitati položaj Višegrada između dve klisure i ušća Rzava?

Da bi se razumeo smisao svake stanice u Višegradu (gradskom naselju u Republici Srpskoj, Bosna i Hercegovina, koje je prema Popisu stanovništva u BiH 2013. godine imalo 5.379 stanovnika u gradu i 10.668 u opštini), najpre treba osmotriti reljef višegradske kotline. Južno, uzvodno od grada, Drina izlazi iz uske klisure u kojoj je desetak kilometara južnije primila svoju najveću desnu pritoku — reku Lim (ušće Lima u Drinu) — i gde je u savremeno doba pregrađena i Hidroelektranom „Višegrad”. Po ulasku u gradsko polje na oko 300 metara nadmorske visine reka usporava, prima sa istoka bistri Crni i Beli Rzav sjedinjene u jedinstveni Rzav, a već nekoliko kilometara severno od grada ponovo tone u duboki, pedeset kilometara dug krečnjački kanjon prema Žepi i Perućcu.

Upravo na tom jedinom pitomom proširenju između dva planinska tesnaca vekovima je ukrštan karavanski Carski drum koji je povezivao Bosnu i Dubrovnik sa Raškom, Srbijom i Carigradom. Zato je plan izleta koncipiran tako da posetilac najpre pešice savlada rečni prelaz i trougao između Drine i Rzava u samom dnu kotline, potom se podigne na uređeni vidikovac kako bi sagledao celokupan hidrografski čvor sa visine, i naposletku ode svega pet kilometara severno u šumovitu dolinu Banjskog potoka, bez čijih termalnih voda i naslaga bigra (sedre) sama višegradska ćuprija ne bi mogla biti sazidana.

Prva stanica: Most Mehmed-paše Sokolovića i čitanje središnje kapije

Izlet prirodno počinje na levoj obali Drine, kod uzlazne kamene rampe Mosta Mehmed-paše Sokolovića, remek-dela klasičnog osmanskog graditeljstva upisanog 2007. godine na UNESCO listu svetske baštine (Ref. 1260) i zaštićenog kao nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. Most je podignut u periodu od 1571. do 1577. godine kao zadužbina velikog vezira Mehmed-paše Sokolovića (rođenog u obližnjem selu Sokolovići kod Rudog), a projektovao ga je čuveni dvorski arhitekta Kodža Mimar Sinan u zrelom dobu svog stvaralaštva. Skladan niz od jedanaest prelomljenih lukova raspona od 10,7 do 14,8 metara (uz dvanaesti, manji rasteretni otvor na levoj pristupnoj rampi) premošćuje Drinu u ukupnoj dužini od 179,5 metara.

Polaganim korakom od leve ka desnoj obali stiže se na središnji stub na kom se kolovoz mosta širi u dve simetrične terase — kapiju. Sa uzvodne strane nalazi se uzdignuti kameni zidani portal sa nišom u kojoj su nekada stajale dve mermerne ploče sa uklesanim stihovima pesnika Badi-efendije (hronogramima iz 1571. i 1577. godine), dok je sa nizvodne strane iznad vode isturena osunčana kamena klupa sa ogradom — sofa. Zadržavanje na sofi omogućava da se neposredno uoče graditeljski detalji: žućkasti blokovi šupljikave sedre spajani gvozdenim klamfama zalivenim olovom, kljunasti ledolomci uzvodnih stubova i diskretna razlika u patini kamena na trećem, četvrtom i petom luku koji su stradali usled miniranja u Prvom (1914–1915) i Drugom svetskom ratu (1943), pa potom obnavljani sredinom 20. veka i konzervirani u opsežnoj restauraciji okončanoj 2015–2016. godine.

Most je isključivo pešačka zona. Dok stojite na kapiji i gledate uzvodno ka mirnijoj vodi koju u savremenom rečnom režimu ublažava uspor nizvodnog Perućačkog jezera i regulacija uzvodne hidroelektrane, vredi razdvojiti dokumentovanu istorijsku sudbinu zadužbine (uključujući nekadašnji drveni čardak na kapiji uklonjen u 19. veku i kameni karavan-saraj sa imaretom na desnoj obali koji nije sačuvan) od književnih prizora romana „Na Drini ćuprija” koji je Ivo Andrić objavio 1945. godine.

Druga stanica: desna obala, sastav Rzava i Drine i Spomen-učionica Ive Andrića

Silaskom sa mosta na desnu obalu ulazi se u ravni gradski parter Višegrada, nekadašnju varošku čaršiju koja se od kasnog 19. veka razvijala između mostobranskog trga i korita Rzava. Skretanjem desno niz uređeno obalsko šetalište pogled prati levu obalu preko vode, gde se uz put tik iznad reke vidi skromna prizemna kuća u kojoj je Ivo Andrić (1892–1975) odrastao kod tetke Ane i tetka Ivana Matkovščika od 1894. do odlaska u sarajevsku gimnaziju 1903. godine (objekat je u privatnom vlasništvu i posmatra se spolja sa javne obale i ulice, bez uznemiravanja stanara). Sa samog keja uz Drinu lepo se čita i kako su visoki povodnji — od kojih je najrazornija bila istorijska „velika povodanj” iz novembra 1896. godine kada je Drina nadvisila kolovoz ćuprije za više od metra — oblikovali spratnost i izdignute temelje priobalnih zgrada.

Kroz središte desne obale, duž glavne Ulice kralja Petra I, za pet minuta hoda stiže se do Centra za kulturu Višegrad, u čijem sastavu radi Spomen-učionica Ive Andrića, dok se ispred zgrade nalazi i piščev spomenik. Postavka verno prikazuje autentični ambijent četvororazredne osnovne škole s kraja 19. veka — sa starim drvenim skamijama, tablom, računskim pomagalima, mastionicama, đačkim svedočanstvima i dokumentarnim fotografijama starog Višegrada — osvetljavajući dečačko iskustvo iz kog su potekli likovi višegradskih đaka, učitelja i varošana, uključujući učitelja Ljubomira Popovića. U produžetku šetnje ka Rzavu nailazi se i na očuvanu zgradu nekadašnje železničke stanice uskotračne pruge (koloseka 760 mm): tom istočnom bosanskom prugom, izgrađenom 1906. godine kroz stotinu tunela od Sarajeva preko Međeđe i Višegrada dalje dolinom Rzava ka Vardištu i Užicu, parni voz „Ćiro” saobraćao je sve do ukidanja 1978. godine, menjajući ritam života u kotlini o kom pišu i poslednja poglavlja Andrićeve hronike.

Nastavkom šetnje ka severnom špicu gradske ravni izlazi se na sam sastav Rzava i Drine, gde je u prvoj polovini 2010-ih na rečnom poluostrvu izgrađen savremeni kulturno-turistički kompleks Andrićgrad sa kamenim ulicama, bioskopom, galerijom, institutom i hramom Svetog cara Lazara (umanjenom replikom manastira Visoki Dečani). Sa samog kamenog rta iza bedema kompleksa jasno se uočava hidrografski susret dveju voda različite boje i temperature: planinski Rzav pritiče sa istoka iz pravca Dobruna i Mokre Gore i uliva se u široku, duboku maticu Drine koja odatle nastavlja ka severu i kanjonskom jezeru.

Treća i četvrta stanica: panorama kotline i vožnja do Višegradske banje

Da bi se ćuprija sagledala u punoj dužini svih jedanaest lukova i shvatio njen prostorni odnos prema reci, potrebno je podići se šezdesetak do sto metara iznad nivoa obale. Za posetioce sa automobilom najpristupačnije je uređeno proširenje-vidikovac uz put na levoj strani doline iznad mosta, dok na desnoj obali lagan uspon vodi na šumovito uzvišenje Bikavac, nekadašnje omiljeno izletište višegradskih varošana sa kog se kao na dlanu vidi ceo gradski trougao, lukovi mosta i hram Presvete Bogorodice iz 1884. godine na obodu Megdana. Severoistočno iznad ušća Rzava, na oštrom stenovitom grebenu, uzdižu se i ostaci srednjovekovnog utvrđenja Stari grad (Pavlovina) sa okruglom stražarskom kulom u narodu poznatom kao Kula Kraljevića Marka, nekadašnjeg poseda velikaške porodice Pavlovića iz 15. veka po kom je i sam „Više-grad” (grad iznad podgrađa) poneo ime; pošto su stene oko ruševina strme i krunljive, posetiocima se preporučuje zadržavanje isključivo na uređenim stazama i ograđenim vidikovcima.

Višegradska banja: borova šuma, sedra i hamam Mehmed-paše Sokolovića

Završna stanica izleta udaljena je svega 5 kilometara vožnje severno od centra Višegrada (desna strana Drine, skretanje lokalnim asfaltnim putem uz dolinu Banjskog potoka; vazdušnom linijom oko 3,6 km). Put se blago penje kroz gustu, mirisnu šumu crnog bora na oko 460 metara nadmorske visine i uvodi u zaštićeno šetalište Višegradske banje, čiji termomineralni izvori temperature oko 34 stepena Celzijusa izbijaju iz krečnjačkog masiva.

Osim prijatne šumske klime, Višegradska banja čuva direktan materijalni ključ za razumevanje same ćuprije: upravo u ovoj dolini taložene su bogate naslage višegradske sedre (bigra), laganog ali postojanog šupljikavog kamena koji su Sinanovi neimari u 16. veku sekli u majdanu i spuštali u grad za zidanje mosta. Odmah uz banjske izvore stoji i sačuvani kameni hamam Mehmed-paše Sokolovića („Sokolovića kupatilo”) iz druge polovine 16. veka — niska osmanska kupatilska građevina zidana upravo blokovima sedre i nadsvođena karakterističnom kupolom sa zvezdastim otvorima za svetlost, podignuta za potrebe graditelja mosta i putnika na starom drumu.

Kraća gradska varijanta i veze ka uzvodnom i kanjonskom Podrinju

Putnici koji kroz Višegrad prolaze u tranzitu ili nemaju sopstveno vozilo mogu za dva do tri sata izvesti zaokruženu pešačku rutu bez odlaska u banju: prelazak ćuprije sa zadržavanjem na kapiji-sofi, šetnja desnim kejom pored Doma kulture sa Spomen-učionicom Ive Andrića do ušća Rzava u Drinu i povratak u centar na levoj ili desnoj obali. Ukupna dužina hodanja ne prelazi 3,5 kilometra po potpuno ravnoj podlozi.

Za nastavak istraživanja ovog dela sliva na raspolaganju su dva sasvim različita pravca: južno, uzvodno magistralnim putem M-20 i M-5, otvara se pogled na ušće Lima kod Međeđe i gornjodrinska ruta Goražde – Ustikolina – Foča (uz moguće skretanje dolinom Lima ka varoši Rudo i zavičajnim Sokolovićima), dok istočno klisurom Rzava put vodi pored srednjovekovnog manastira Uspenja Presvete Bogorodice u Dobrunu (12 km od Višegrada, osnovanog u 14. veku sa sačuvanim freskama župana Pribila i cara Dušana) ka graničnom prelazu Vardište, Mokroj Gori i planinskom zaleđu Tare.