Goražde

Položaj Goražda u dolini gornje Drine i administrativno ustrojstvo

Na delu toka između Ustikoline i ušća Prače gornja Drina izlazi iz užih dolinskih suženja u široku, osunčanu i terasastu Goraždansku kotlinu na nadmorskoj visini od oko 345 metara, uokvirenu šumovitim ograncima Jahorine i Kleka na severozapadu te planinskim bilima Vučevica i Kovača na jugoistoku. Za razliku od srednjeg toka i višegradske akumulacije gde su reku pregradile visoke betonske brane, kroz čitavo gradsko područje Goražda (od Vitkovića i Mravinjca do Baćanskog polja i Pobjede) Drina protiče u svom slobodnom, brzom i smaragdnozelenom koritu širokom preko stotinu metara, sa šljunkovitim adama i bukovima.

Grad se ravnomerno razvio na aluvijalnim terasama obe obale, spojenim nizom pešačkih i drumskih mostova i dugim obalskim kejovima. U ustavno-administrativnom pogledu Bosne i Hercegovine, Goražde je sedište Bosansko-podrinjskog kantona Goražde u entitetu Federacija Bosne i Hercegovine (u čiji sastav ulaze tri jedinice lokalne samouprave: Grad Goražde, Općina Foča u FBiH sa sedištem u Ustikolini i Općina Pale u FBiH sa sedištem u Prači). Zakonski status Grada Goražde je steklo 2017. godine, a zahvaljujući razvijenoj metaloprerađivačkoj, hemijskoj i namenskoj industriji važi za najjače privredno središte gornjeg Podrinja.

Prema konačnim podacima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), u samom gradskom naselju Goražde živelo je 11.806 stanovnika, dok je čitavo administrativno područje Grada (tadašnje Općine) Goražde u 144 naseljena mesta brojalo 20.897 stanovnika. Neposredno severoistočno niz Drinu, na pravcu prema Višegradu i Čajniču, prostire se susedna Opština Novo Goražde u entitetu Republika Srpska (koja je prema Popisu 2013. imala 3.117 stanovnika).

Od neolitskih Lugova i trga Kosača iz 1379. godine do osmanske kasabe

Blage rečne terase uz ušća Podhranjenskog potoka, Ocke i Kopačanke u Drinu čuvaju neke od najstarijih tragova stalnog života u dolini: na lokalitetima Lugovi u Zupčićima i Popov Do istražena su bogata neolitska naselja vinčanske i butmirske kulturne grupe sa uglačanom keramikom i kremenim oruđem, dok o bronzanom i gvozdenom dobu svedoče ilirske gromile na okolnim kosama. Srednji vek ostavio je u goraždanskoj kotlini i brdskom okviru stotine kamenih nadgrobnih spomenika — stećaka — među kojima su nekropole u Goršić Polju (sa preko tri stotine sanduka i sljemenjaka) i Kolijevkama zaštićene kao nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine.

Najraniji pisani pomen samog imena Goražde zabeležen je 1379. godine u knjigama Dubrovačkog arhiva. Krajem XIV i tokom prve polovine XV veka Goražde izrasta u jedno od najživljih otvorenih trgovačkih naselja (trgova) u zemlji znamenite velikodostojničke porodice Kosača — vojvode Vlatka Vukovića, velikog vojvode Sandalja Hranića i hercega Stefana Vukčića Kosače. Kao glavno vojno uporište koje je sa visokih krečnjačkih litica nadziralo goraždansku kotlinu i ušće Janjine u Drinu služio je tvrdi hercegov grad Samobor (nacionalni spomenik BiH).

Uspon srednjovekovnog Goražda počivao je na njegovom položaju na čuvenom Drinskom putu (Via Drine): dubrovački karavani sa tovarima morske soli, finog sukna, vina i zanatske robe stizali su preko Foče i Ustikoline u Goražde, gde je radila carinarnica i stalna trgovačka kolonija Dubrovčana; odatle se jedan putni krak penjao dolinom Prače preko Romanije ka Vrhbosni i srebreničko-olovskom rudarskom bazenu, a drugi nastavljao prema Polimlju i Srbiji. Po ulasku u sastav Osmanskog carstva 1465. godine Goražde se razvija kao kasaba Hercegovačkog sandžaka, u kojoj je Mustafa-paša Sokolović polovinom XVI veka sagradio karavan-saraj i kameni most preko Drine, a u XVIII i XIX veku begovska porodica Sijerčić ostavila zadužbinske džamije i kule u Sinan-pašinoj mahali i Odžaku.

Crkva Svetog Georgija u Donjoj Sopotnici (1446) i Goraždanska štamparija (1519–1523)

Četiri kilometra severoistočno niz desnu obalu Drine od središta Goražda, neposredno uz magistralni put prema Višegradu u selu Donja Sopotnica (administrativno u okviru susedne opštine Novo Goražde u Republici Srpskoj), nalazi se Crkva Svetog Georgija — nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine i jedno od ključnih mesta kulturne istorije čitavog Podrinja.

Ktitorski natpis iz 1446. godine i graditeljski slojevi hrama

Iznad ulaznog portala očuvana je izvorna kamena ploča sa uklesanim ćiriličnim natpisom koji potvrđuje da je crkvu 1446. godine podigao sam Stefan Vukčić Kosača (pre nego što će 1448. poneti titulu hercega od Svetog Save). Hram čuva izuzetno čitljivu hronologiju gradnje: uz prvobitni jednobrodni Kosačin naos sa polukružnom apsidom, u drugoj polovini XVI veka (u vreme obnove Pećke patrijaršije pod patrijarhom Makarijem Sokolovićem) dograđen je prošireni zapadni deo, dok je krajem XIX veka prislonjen kameni zvonik u čije su zidove ugrađene i tri rimske mermerne nadgrobne i žrtvene ploče sa reljefima antičkih božanstava pronađene u drinskoj dolini.

Božidar Ljubavić Goraždanin i tri štampane knjige 1519–1523. godine

Upravo u manastirskom okrilju sopotničkog hrama delovala je od 1519. do 1523. godine Goraždanska štamparija — prva štamparija osnovana na tlu Bosne i Hercegovine i druga najstarija ćirilična štamparija kod pravoslavnih Južnih Slovena na Balkanu, četvrt veka posle cetinjske Štamparije Crnojevića (1494). Poduhvat je pokrenuo i finansirao imućni goraždanski trgovac Božidar Ljubavić (u kolofonima potpisan kao Božidar Goraždanin), koji je 1518. godine uputio sinove Đurđa i jeromonaha Teodora u Veneciju kako bi izradili rezana slova, drvorezne zastavice i inicijale i nabavili štamparsku presu.

Pošto je Đurađ u Veneciji preminuo, jeromonah Teodor je u Mlecima 1. jula 1519. završio štampanje prve knjige — Služabnika (Liturgijara) — a zatim presu, matrice i hartiju karavanom preneo u zavičaj, pod krov Crkve Svetog Georgija kod Goražda. Tu su u miru drinske doline odštampane još dve bogoslužbene knjige srpske redakcije staroslovenskog jezika: Psaltir s posledovanjem (dovršen 25. oktobra 1521. godine, dragocen i po kratkom istorijskom letopisu sa podacima o osmanskim osvajanjima i padu Beograda te iste godine) i Trebnik (Molitvenik) (završen u aprilu 1523. godine). Dvadeset godina kasnije štamparska oprema iz Goražda preneta je u Trgovište u Vlaškoj, nastavljajući život goraždanskih slova u jugoistočnoj Evropi.

Gradski mostovi na Drini i spomen-konstrukcija „Most ispod mosta”

Savremeni urbanizam Goražda oslonjen je na mostove koji povezuju levu i desnu obalu grada: središnji pešački Most Alije Izetbegovića (nekadašnji Gradski most) u najužem jezgru, uzvodni drumski Baćanski most i Most u Vitkovićima, te nizvodni Most žrtava genocida u Srebrenici. Oko pešačkog mosta i obalskih trgova nalaze se Zavičajni muzej pri Centru za kulturu Goražde, gradska uprava, monumentalna džamija Kajserija sa dve vitke bele munare na desnoj obali (otvorena 2009), obnovljena Sinan-begova džamija, kao i katolički spomen-prostor posvećen Drinskim mučenicama (pet redovnica stradalih u Goraždu u decembru 1941. godine).

Direktno ispod čeličnih nosača glavnog pešačkog Mosta Alije Izetbegovića posetilac može videti i preći jedinstven spomenik ratne inženjerije i građanskog opstanka — „Most ispod mosta”. Tokom troipogodišnje opsade Goražda u ratu u Bosni i Hercegovini (1992–1995), otvoreni kolovoz gornjeg gradskog mosta bio je pod stalnim dometom vatre sa okolnih brda, pa su stanovnici, lekarske ekipe i snabdevanje bili odsečeni između leve i desne obale nabujale Drine.

Početkom 1994. godine goraždanski inženjeri i radnici (predvođeni konstruktorom Selverom Sijerčićem) montirali su noću, viseći nad ledenom maticom, skrivenu pešačku stazu od čeličnih užadi, nosača i drvenih dasaka okačenu direktno ispod patosa glavnog mosta. Zaklonjen gornjom kolovoznom pločom i masivnim betonskim stubovima, taj improvizovani viseći koridor omogućio je bezbedan prelazak hiljada ljudi s obale na obalu i sačuvan je u izvornom položaju kao trajno memorijalno svedočanstvo u centru grada.

Život uz rečni kej, tradicija drinskih splavova i veze uz gornji tok

U svakodnevnom životu Goražda Drina nije administrativna međa, već glavna gradska ulica: uz uređena šetališta nalaze se drvena plovna vodenica na Drini, gradska kupališta na rečnoj adi i pristaništa sa kojih leti isplovljavaju tradicionalni drveni drinski splavovi, čuvajući nematerijalno umeće starih goraždanskih i fočanskih splavara (triftara), kao i ribolovna mesta čuvena po lovu trofejne mladice. Početkom avgusta čitav centar grada oživljava kroz višednevni Internacionalni festival prijateljstva, osnovan krajem devedesetih godina XX veka, koji okuplja muzičke, pozorišne, likovne i zanatske programe na trgovima duž obe obale.

Na mapi obilaska gornjeg toka Drine Goražde je prirodno središte cele deonice: magistralnim putem M-20 uzvodno je udaljeno 23 kilometra od Ustikoline i 33 kilometra od Foče, dok nizvodno kroz Donju Sopotnicu, Kopače i Međeđu (pored ušća Lima u Drinu) 39 kilometara deli Goražde od Višegrada.