Izgradnja i obnova Hidroelektrane „Zvornik”
Hidroelektrana „Zvornik”, podignuta u stenovitom tesnacu između Malog Zvornika u Srbiji i Zvornika u Bosni i Hercegovini, najstarije je hidroenergetsko postrojenje sagrađeno na reci Drini. Građena u složenim posleratnim okolnostima od 1948. do svečanog puštanja u pogon u septembru 1955. godine, elektrana je od malog drumskog naselja Mali Zvornik stvorila opštinsko središte, potopila drinske bukove i meandar kod Diviča te uobličila Zvorničko jezero. Kapitalnom obnovom sva četiri agregata od 2016. do 2020. godine njena instalisana snaga uvećana je sa prvobitnih 96 MW na oko 126 MW.
Zašto je prva hidroelektrana na Drini podignuta u zvorničkom tesnacu
Mogućnost energetskog iskorišćavanja velikog hidropotencijala Drine razmatrana je u jugoslovenskoj inženjerskoj praksi još između dva svetska rata, kada su obavljena prva hidrometrijska i geološka snimanja suženja korita južno od Zvornika i Malog Zvornika. Na devedeset trećem kilometru uzvodno od ušća Drine u Savu — nepuna dva kilometra južno od čeličnog Mosta kralja Aleksandra I Karađorđevića i podno grebena srednjovekovne tvrđave Đurđev grad — krečnjačko-peščarske kose zatvaraju reku u uzan tesnac pre njenog izlaska u ravnicu Jadra i Semberije.
Po okončanju Drugog svetskog rata, u okviru Prvog petogodišnjeg plana elektrifikacije i industrijalizacije zemlje, gradnja elektrane kod Zvornika postavljena je među najvažnije savezne poduhvate. Prva sondažna bušenja, krčenje pristupnih puteva i podizanje radničkih baraka počeli su tokom 1946. i 1947. godine, dok su puni građevinski radovi na skretanju matice i iskopu temeljne jame pokrenuti 1948. godine.
Politički raskid Jugoslavije sa zemljama Informbiroa u leto 1948. iznenada je prekinuo ugovorene isporuke turbina i generatora iz Čehoslovačke i Mađarske. Projektanti i uprava gradilišta morali su u hodu da preprojektuju mašinske delove postrojenja i sklope nove aranžmane sa zapadnoevropskim proizvođačima opreme uz sve snažnije uključivanje domaćih fabrika „Rade Končar”, „Litostroj” i „Dragoslav Đorđević Goša”.
Gradilište omladinskih brigada (1948–1955) i nastanak modernog Malog Zvornika
Ukrotiti brzu planinsku reku poznatu po naglim jesenjim i prolećnim povodnjima zahtevalo je sedam godina neprekidnog rada u rečnom koritu. Drina je pregrađivana fazno pomoću drvenih sanduka ispunjenih kamenom i čeličnih talpi, pri čemu je silovit vodni talas u jesen 1952. godine prelio zagate, potopio temeljnu jamu i odneo deo mehanizacije. Kroz gradilište su tokom sedam godina prošle desetine hiljada neimara, minera, tesara, inženjera i pripadnika omladinskih radnih brigada iz svih jugoslovenskih republika, ugradivši stotine hiljada kubnih metara betona u gravitacionu branu visoku 42 metra i dugu 267 metara.
Veliko gradilište iz temelja je preobrazilo desnu obalu. Sve do kraja četrdesetih godina Mali Zvornik je bio malo pogranično naselje od stotinak kuća nanizanih uz drum Loznica–Ljubovija i krečnjački masiv u kom je pre rata prokopavan Podzemni grad Karađorđevića. Za potrebe graditelja elektrane i budućeg pogonskog osoblja izgrađene su planske stambene kolonije, osnovna škola, zdravstvena stanica, dom kulture sa bioskopom, vodovod i ulična mreža, pa je upravo u godini završetka radova — 1955. godine — formirana samostalna opština Mali Zvornik.
Hidroelektrana „Zvornik” svečano je puštena u rad 26. septembra 1955. godine pokretanjem prva dva agregata sa vertikalnim Kaplanovim turbinama. Preostala dva agregata sinhronizovana su na prenosnu mrežu do 1958. godine, čime je postignuta puna projektovana snaga od 96 MW (četiri jedinice po 24 MW). U prvim posleratnim decenijama zvornička elektrana davala je značajan udeo ukupne električne energije u Srbiji i napajala nova industrijska središta u Loznici, Šapcu, Krupnju i Zvorniku.
Dve mašinske hale levo i desno od preliva
Za razliku od elektrana sa jednom pribranskom zgradom, HE „Zvornik” projektovana je simetrično: središnji deo brane zauzima osam širokih prelivnih polja za propuštanje velikih drinskih voda, dok su po dva agregata smeštena u dve odvojene mašinske zgrade uz desnu i levu obalu.
Potapanje starog toka, nastanak Zvorničkog jezera i poluostrvo Divič
Spuštanjem ustava na brani u leto i jesen 1955. godine uzvodna klisura pretvorena je u Zvorničko jezero (na desnoj obali često nazivano i Drinsko jezero), prvu veliku veštačku akumulaciju na Drini. Mirna vodena površina od oko 8,1 kvadratni kilometar proteže se približno 25 kilometara uzvodno, sve do ušća Velike Reke na srpskoj i Drinjače na bosanskohercegovačkoj obali, sa ukupnom početnom zapreminom od blizu 89 miliona kubnih metara vode.
Formiranje jezera promenilo je i pejzaž i vekovnu rečnu privredu Podrinja. Pod vodom su ostali čuveni drinski brzaci, sprudovi i virovi kroz koje su splavari sa Tare i iz gornjeg Podrinja vekovima spuštali četinarsku građu ka ravničarskim strugarama na Savi i Dunavu. Pošto brana nije imala splavnicu, splavarenje je najpre skraćeno do uzvodnih pristana, a izgradnjom brane u Perućcu jedanaest godina kasnije sasvim je otišlo u istoriju. Istovremeno su duž obe obale jezera morale biti izmeštene i podignute na višu kotu deonice druma prema Ljuboviji i Bratuncu.
Najizrazitiju prostornu promenu doživelo je staro naselje Divič na levoj obali Drine, neposredno uzvodno od same brane. Voda akumulacije ispunila je duboki rečni meandar i potopila nekadašnja priobalna imanja, voćnjake i staru džamiju u podnožju, pa su meštani podigli nove kuće na višoj kosi brda koje od 1955. godine zadire u jezero kao prepoznatljivo poluostrvo.
| Godina / razdoblje | Etapa u istoriji elektrane | Tehnički i prostorni učinak |
|---|---|---|
| 1946–1948. | Geološka ispitivanja i početak glavnih radova | Izbor profila u zvorničkom tesnacu, podizanje radničkih naselja i zagata u koritu |
| 26. septembar 1955. | Svečano puštanje u rad HE „Zvornik” | Prva hidroelektrana na Drini; formirano Zvorničko jezero (25 km) i opština Mali Zvornik |
| 1955–1958. | Uključivanje sva četiri Kaplanova agregata | Prvobitna instalisana snaga 96 MW (4 × 24 MW) u dve pribranske mašinske hale |
| Maj 2014. | Evakuacija rekordnog poplavnog talasa ciklona „Tamara” | Propuštanje ekstremnih velikih voda Drine kroz svih osam prelivnih polja brane |
| 2016–2020. | Sveobuhvatna revitalizacija agregata A1–A4 | Zamena turbina i generatora; instalisana snaga povećana sa 96 MW na 125,6 MW (~126 MW) |
Revitalizacija četiri agregata (2016–2020) i povećanje snage na oko 126 MW
Originalni agregati iz pedesetih godina XX veka ostali su u neprekidnom pogonu punih šest decenija, premašivši projektovani radni vek i isporučivši elektroenergetskom sistemu više od 25 milijardi kilovat-časova električne energije. Kako bi se obezbedio siguran rad u narednih četrdeset godina, Elektroprivreda Srbije (EPS) je uz finansijsku podršku Nemačke razvojne banke (KfW) sprovela projekat potpune tehničke obnove postrojenja.
Radovi na mašinskim jedinicama odvijali su se sukcesivno od 2016. do početka 2020. godine — po jedan agregat godišnje — tako da je elektrana sa preostale tri jedinice sve vreme proizvodila struju. U celini su ugrađena nova radna kola Kaplanovih turbina savremenog hidrodinamičkog profila, novi generatori, blok-transformatori, pobudni sistemi i digitalna oprema za upravljanje i zaštitu.
Prema zvaničnim podacima Elektroprivrede Srbije, završetkom obnove četvrtog agregata početkom 2020. godine pojedinačna snaga svake jedinice podignuta je sa 24 MW na 31,4 MW. Ukupna instalisana snaga HE „Zvornik” time je uvećana za tridesetak megavata — sa nekadašnjih 96 MW na 125,6 MW (oko 126 MW) — čime je uz istu količinu proticajne vode omogućena za oko petnaest procenata veća prosečna godišnja proizvodnja čiste električne energije.
Izvori i referentna građa
- Akcionarsko društvo „Elektroprivreda Srbije” (EPS) (2024): Proizvodni kapaciteti hidroelektrana: Ogranak „Drinsko-Limske HE” — HE „Zvornik”.
- Opština Mali Zvornik (2025): Istorijat opštine Mali Zvornik, Zvorničko jezero i kulturno-istorijsko nasleđe.
- Grad Zvornik i Turistička organizacija grada Zvornika (2024): Zvornik, Đurđev grad i poluostrvo Divič na Zvorničkom jezeru.
- United Nations Economic Commission for Europe (UNECE) (2022): Assessment of the Water-Food-Energy-Ecosystems Nexus in the Drina River Basin.