Mali Zvornik

U tesnacu desne obale Drine: položaj, reljef i obuhvat najmanje opštine okruga

Mali Zvornik je podignut u dramatičnom geomorfološkom suženju zvanom zvornički tesnac, na nadmorskoj visini od oko 145 metara, tamo gde Drina probija poslednje planinske kose pre ulaska u lozničku i semberijsku ravnicu. Sa istočne strane neposredno nad krovovima kuća i magistralnim putem uzdižu se krečnjački odseci i guste bukove šume granodioritskog masiva Boranje (Crni vrh, 856 m), pa se čitavo urbano tkivo razvilo linijski, u uskoj traci širokoj ponegde tek dve stotine metara između reke i stene. Neposredno preko matice, na levoj obali u Bosni i Hercegovini, stoji gradsko jezgro Zvornika nad kojim dominiraju bedemi tvrđave Đurđev grad.

Administrativno, Opština Mali Zvornik pokriva 184 kvadratna kilometra i po površini je najmanja opština u Mačvanskom okrugu. Njenu teritoriju čini dvanaest naseljenih mesta raspoređenih u uskom pojasu duž tridesetak kilometara desne obale Drine i Zvorničkog jezera — Brasina, Donja Borina, Radalj, Mali Zvornik, Sakar, Budišić, Amajić, Cikota, Culine, Donja Trešnjica i Velika Reka. Prema konačnim rezultatima Popisa stanovništva 2022. godine Republičkog zavoda za statistiku, cela opština ima 11.219 stanovnika, dok u samom gradskom naselju Mali Zvornik živi 4.297 stanovnika.

Kroz samo gradsko naselje orijentacija je jednostavna jer sve javne ustanove prate osu između Drine i podnožja stene: od severnog ulaza kod mosta za Karakaj i sportskih terena uz vodu, preko opštinskog trga, pešačkog Starog mosta i ulaza u Podzemni grad Karađorđevića, pa sve do brane hidroelektrane i uspona na Orlovine na južnom kraju varoši.

Od „malozvorničkog pitanja” 1878. do gradnje Hidroelektrane „Zvornik” 1955. godine

Istorija Malog Zvornika u XIX veku bila je u središtu višedecenijskog pograničnog spora između Kneževine Srbije i Osmanskog carstva. Iako je Hatišerifom iz 1833. godine reka Drina određena za granicu Jadra i Zvorničkog sandžaka, osmanske posade iz Zvornika zadržale su dve enklave na desnoj obali — Mali Zvornik i susedno selo Sakar — koje su smatrale predgrađem i mostobranom zvorničke tvrđave. Takozvano „malozvorničko pitanje” razrešeno je tek odlukama Berlinskog kongresa 1878. godine, kada su Mali Zvornik i Sakar zvanično ušli u sastav nezavisne Srbije.

Sve do sredine XX veka Mali Zvornik ostao je malo pogranično i kiridžijsko naselje u sastavu Jadarskog i Rađevskog sreza. Njegov savremeni urbani preobražaj započinje 1948. godine, kada na južnom rubu tesnaca počinje velika gradnja Hidroelektrane „Zvornik”, prve hidroelektrane na čitavom toku Drine i jednog od ključnih posleratnih energetskih poduhvata u Jugoslaviji. Za smeštaj hiljada graditelja, montera i inženjera podignute su višespratnice, radničke kolonije, škola, bioskop, ambulanta i kej duž obale.

U septembru 1955. godine Hidroelektrana „Zvornik” svečano je puštena u rad, a iste 1955. godine ukazom je obrazovana i samostalna Opština Mali Zvornik. Betonska gravitaciona brana visoka 42 i duga 247 metara pregradila je korito između Malog Zvornika i poluostrva Divič na levoj obali, stvorivši akumulaciju Zvorničko (Drinsko) jezero dugu dvadeset pet kilometara sve do Velike Reke. Na tom jezeru u julu se održava poznata sportsko-ribolovna manifestacija Somovijada na Drinskom jezeru, dok sa keja ispod brane kreću i učesnici letnje prekogranične regate ka Žićinoj plaži u Banji Koviljači.

Tajni Podzemni grad Karađorđevića i ranovizantijsko utvrđenje Orlovine

U strmom stenovitom zaleđu samog naselja čuvaju se dva izuzetna kulturno-istorijska lokaliteta iz sasvim različitih epoha, udaljena svega petnaestak minuta hoda jedan od drugog.

Podzemni grad Karađorđevića („Kamena devojka”, 1931–1934)

Neposredno uz glavnu ulicu, u utrobi šuplje krečnjačke stene, probijen je između 1931. i oktobra 1934. godine po direktnoj naredbi kralja Aleksandra I Karađorđevića tajni ratni komandni kompleks Podzemni grad Karađorđevića, vođen u vojnim planovima pod šifrom „Kamena devojka” (prema nacrtima ruskog emigranta i vojnog arhitekte Vasilija Baumgartena). Radovi su obustavljeni nakon ubistva kralja u Marselju 1934. godine kada je završeno oko dve trećine projekta, ali je u steni ostao impresivan sistem od oko 1,5 kilometara hodnika i sedamdeset pet prostorija na površini od oko pet hiljada kvadratnih metara — sa salom za kraljevske sednice, apartmanom, kapelom, ambulantom, štalama, ventilacionim oknima i sopstvenim bunarom.

Kompleks je jedini put upotrebljen u svojoj izvornoj nameni od 9. do 12. aprila 1941. godine, u prvim danima Aprilskog rata, kada je u njemu boravio maloletni kralj Petar II Karađorđević i održana poslednja sednica Vlade Kraljevine Jugoslavije pre odlaska u izgnanstvo. Uređeni deo hodnika otvoren je za posetu sa autentičnom dokumentarnom i ambijentalnom postavkom, a stotinak metara dalje u istoj steni uklesana je i pećinska Crkva Časnog krsta (u narodu poznata kao Mali Ostrog).

Arheološki lokalitet Orlovine iznad brane hidroelektrane

Na strmom dominantnom brdu iznad same brane HE „Zvornik” i početka jezera uzdiže se višeslojno arheološko nalazište Orlovine. Istraživanja sprovođena u XXI veku otkrila su da je čitav plato od oko četrnaest hektara u VI veku, u doba velike obnove granica cara Justinijana I, bio opasan snažnim kamenim bedemima sa kulama koji su štitili ulaz u drinsku klisuru i rudonosno zaleđe Boranje. Na najvišoj terasi konzervirani su ostaci monumentalne trobrodne ranovizantijske bazilike duge tridesetak metara, sa oltarskom apsidom, krstionicom (baptisterijumom) i velikom cisternom za vodu, dok mlađi arheološki horizont iz IX i X veka svedoči o ranosrednjovekovnom životu utvrđenja u doba kneza Časlava, uz izuzetan vidikovac na Zvorničko jezero i branu.

Most kralja Aleksandra I, drumski most u Karakaju i veze u zaleđu Boranje

Mali Zvornik i Zvornik na suprotnoj obali funkcionišu kao prostorno srasli par gradova na Drini, čija su šetališta udaljena svega jednu širinu rečnog korita. Njihov istorijski simbol je čelični rešetkasti Most kralja Aleksandra I Karađorđevića (u svakodnevnom govoru Stari most), podignut 1929. i svečano osveštan u prisustvu kralja 1930. godine, a nakon ratnog rušenja 1941. ponovo uspostavljen posle Drugog svetskog rata i temeljno obnovljen 2019–2020. godine. Dok je Stari most namenjen isključivo pešačkom prelasku u skladu sa međudržavnim pograničnim pravilima (i tradicionalnom susretu dva grada tokom manifestacije Zvorničko ljeto), sav međunarodni drumski saobraćaj odvija se dva kilometra severnije preko betonskog mosta Mali Zvornik – Karakaj, što posetiocima omogućava jasan plan obilaska obe obale (izlet Zvornik i Mali Zvornik).

Severni deo opštine u Brasini povezan je železničkom prugom sa Banjom Koviljačom, Loznicom i Šapcem (uz železnički most prema stanici Zvornik Novi u Karakaju). Strme padine tesnaca zahtevaju stalnu geološku zaštitu, što je posebno došlo do izražaja tokom maja 2014. godine (poplave i klizišta 2014. u Podrinju), kada je veliko klizište pored samog Starog mosta privremeno preseklo magistralu i delimično pregradilo korito Drine pre opsežne inženjerske sanacije.

Jezerska obala od Sakara do Velike Reke i šumsko zaleđe Boranje

Južno od brane hidroelektrane otvara se sasvim drugačiji, miran jezerski pejzaž opštine Mali Zvornik. Prvo uzvodno naselje je istorijski Sakar, smešten na samom proširenju Zvorničkog jezera naspram poluostrva Divič, gde su uređeni plaža, sportsko-rekreativno šetalište i glavno pristanište čamaca za ribolovnu Somovijadu. Dalje ka jugu, duž dvadeset pet kilometara duge desne obale akumulacije, nižu se razuđeni i tihi zalivi u Budišiću, Amajiću, Culinama i Velikoj Reci, poznati po starim seoskim kućama na padinama iznad vode, staništima sivih čaplji i kormorana, te lovu krupnog drinskog soma, smuđa i deverike.

Istočno od obalskog pojasa uzdiže se duboko šumsko zaleđe planine Boranje, građeno od starih magmatskih stena — čuvenog boranjskog granodiorita koji se decenijama vadio u kamenolomima doline Radaljske reke — i obraslo visokim bukovim i četinarskim sastojinama. Na dvanaestom kilometru puta uz bistru Radaljsku reku leži Radaljska banja, poznata po sumporovitim lekovitim vodama za oporavak koštano-zglobnog sistema, a nekoliko kilometara više u šumi i mirno Radaljsko jezero, odakle šumski i lokalni putevi preko Šarene bukve i Jagodnje spajaju malozvorničku opštinu sa Krupnjem i Mačkovim kamenom.

Na severnom krilu opštine, između Malog Zvornika i Banje Koviljače, smestila su se rudarsko-voćarska sela Donja Borina i Brasina, kroz koja se dolina Drine postepeno širi iz brdskog suženja ka lozničkom polju. Zajedno sa uređenim kejom u samom središtu mesta, domom kulture sa bibliotekom „17. septembar” i pešačkim stazama uz reku, taj raznoliki niz od dvanaest naselja čini Mali Zvornik živom sponom između donjeg Podrinja, Zvorničkog jezera i rađevskih planina.