Zvorničko jezero

Nastanak uz branu HE „Zvornik” 1955. godine i osnovne mere akumulacije

Južno od uporednog para gradova Zvornika i Malog Zvornika dolina Drine sužava se u dugu, krivudavu sutjesku usečenu između zapadnih ogranaka Boranje i Jagodnje na srpskoj strani i obronaka Majevice i Birača na bosanskohercegovačkoj strani. Pre sredine XX veka reka je kroz to suženje tekla brzo preko stenovitih pragova i plićaka kod Jošanice i Diviča, kuda su splavari vekovima spuštali drvenu građu iz gornjeg Podrinja, dok je visoko na grebenu iznad izlaza iz klisure prelaz čuvala srednjovekovna tvrđava Đurđev grad. Radovi na prvoj velikoj hidroelektrani na Drini započeti su posle Drugog svetskog rata, a u septembru 1955. godine u rad je puštena Hidroelektrana „Zvornik”, čija je betonska gravitaciona brana visoka 42 metra i duga 167,5 metara pregradila reku uzvodno od Podzemnog grada Karađorđevića i Mosta kralja Aleksandra I Karađorđevića.

Potapanjem rečnog korita i nižih aluvijalnih terasa na koti normalnog uspora od oko 140 metara nadmorske visine formirano je Zvorničko jezero, koje meštani sa desne obale tradicionalno nazivaju i Drinsko jezero. Akumulacija je duga približno 25 kilometara — od profila brane na ulazu u Mali Zvornik uzvodno na jug sve do sela Velika Reka u Srbiji i ušća planinske reke Drinjače u Bosni i Hercegovini. Površina vodenog ogledala iznosi oko 8,1 kvadratni kilometar: u najužim klisurastim usecima između strmih šumovitih kosa jezero je široko tek oko 200 metara, dok se u potopljenim ušćima bočnih potoka i rečica kod Amajića, Sakara i Drinjače širi na dva do tri kilometra. Najveće dubine mere se u starom stenovitom koritu neposredno ispred brane, gde se kreću između 28 i 39 metara, dok prosečna dubina čitavog jezera iznosi pet do osam metara.

Podizanje brane 1955. godine zahtevalo je znatno prilagođavanje infrastrukture u čitavoj zvorničkoj klisuri: potopljene su stare kolske trase uz samu obalu reke, izgrađeni su viši priobalni putevi sa potpornim zidovima i usecima u steni na obe obale, dok su u temeljima Hidroelektrane „Zvornik” ugrađena četiri vertikalna Kaplanova agregata koji su između 2016. i 2020. godine prošli potpunu tehničku revitalizaciju uz povećanje instalisane snage i radnog veka postrojenja.

Čitanje dveju obala: od Sakara i Velike Reke do poluostrva Divič i ušća Drinjače

Čitavom uzdužnom osom Zvorničkog jezera prolazi međunarodna državna granica između Republike Srbije na istoku i Bosne i Hercegovine (entitet Republika Srpska) na zapadu. Obe obale prate važne državne i magistralne saobraćajnice usečene u padine iznad vode, zbog čega je Zvorničko jezero putnicima vizuelno najprisutnija akumulacija u čitavom Podrinju.

Desna obala u opštini Mali Zvornik

Neposredno iznad brane na srpskoj strani uzdiže se strmo brdo sa arheološkim ostacima utvrđenja i ranoantičke bazilike Orlovine, ispod koga se otvara prostrani zaliv naselja Sakar sa uređenom obalom i pristaništem za čamce u sastavu opštine Mali Zvornik. Dalje uzvodno državni put ka Ljuboviji prati razuđenu liniju uvala kroz naselja Budišić, Amajić, Čitluk i Culine sve do Velike Reke, gde iz šumovitog zaleđa Boranje i Rađevine (Krupanj) kratki planinski potoci grade šljunkovite lepeze na ulasku u jezero.

Leva obala u Gradu Zvorniku i poluostrvo Divič

Na bosanskohercegovačkoj obali u sastavu Grada Zvornika najupečatljiviji pejzažni oblik jezera čini poluostrvo i naselje Divič, udaljeno svega dva i po kilometra južno od gradskog jezgra Zvornika, ispod samih južnih padina tvrđave Đurđev grad. Kada je 1955. godine podignut nivo vode, potopljeno je staro ravničarsko selo uz reku, a novo naselje podignuto je amfiteatralno na uzvišenju koje mirna jezerska voda obavija sa tri strane u obliku potkovice. Nastavljajući magistralnim putem ka jugu kroz Novo Selo, Jošanicu i Sopotnik, stiže se na gornji kraj akumulacije kod ušća reke Drinjače, iznad koga na okomitoj steni stoji srednjovekovni grad Kušlat.

Istorijski nadzor nad klisurom: od Kušlata na jugu do Đurđev grada na severu

Prostor koji zauzima Zvorničko jezero u srednjem veku i osmanskom periodu bio je strateški kontrolisan sa dve utvrđene kapije na ulazu i izlazu iz sutjeske. Na južnom početku akumulacije, visoko na okomitoj steni iznad samog ušća Drinjače i Jadra u Drinu, stoje zidine srednjovekovnog grada Kušlata sa starom džamijom iz ranog osmanskog doba, dok severni izlaz iz klisure, neposredno iznad poluostrva Divič i profila brane, zatvara veliki kompleks tvrđave Đurđev grad naspram vizantijskog lokaliteta Orlovine. Između te dve tačke vekovima je vodio čuveni bosansko-dubrovački karavanski put uz levu obalu Drine.

Hidrološka dinamika: zasipanje nanosima, nastanak ada i ptičja staništa

U hidrološkoj literaturi i izveštajima UNECE-a o slivu Drine, Zvorničko jezero izdvaja se kao najizrazitiji primer fluvijalnog zasipanja akumulacije rečnim nanosima. Punih jedanaest godina — od 1955. do izgradnje HE „Bajina Bašta” u Perućcu 1966. godine — ova brana bila je prva i jedina prepreka ukupnom vučenom šljunku i lebdećem mulju čitave Drine. I nakon što su uzvodne brane zadržale nanos gornjeg toka, u Zvorničko jezero nastavile su da se ulivaju snažne bujične pritoke sa velikim padom korita: Drinjača (sa Zelenim Jadrom iz Birača), Ljuboviđa, Trešnjica, Uzovnica i Boranjska reka. Tokom sedam decenija one su nataložile desetine miliona kubnih metara šljunka, peska i mulja, smanjivši prvobitnu zapreminu basena od oko 89 miliona kubnih metara za više od polovine.

Taj prirodni proces duboko je izmenio mikroreljef jezera i povećao njegovu ekološku raznovrsnost, posebno posle velikih poplavnih talasa kakvi su zabeleženi u maju 2014. godine (poplave 2014. u Podrinju). U gornjoj i srednjoj trećini akumulacije, oko Drinjače, Culina, Čitluka i Amajića, iz vode su izronili peščano-šljunkoviti sprudovi i rečne ade obrasle vrbom, topolom i trskom, dok su plitki zatoni postali tiha vodena polja bogata podvodnom vegetacijom. Zahvaljujući tome što se površina u protočnom delu retko u potpunosti ledi, Zvorničko jezero je postalo značajno zimovalište i odmorište ptica močvarica u srednjem Podrinju, na kome se redovno posmatraju veliki i mali vranac (kormoran), siva i velika bela čaplja, divlja patka gluvara, liska, galebovi i vodomar.

Taloženje nanosa stvorilo je duž jezera izrazitu ekološku gradaciju od juga ka severu: dok gornja deonica između Drinjače, Velike Reke i Culina ima odlike plićeg, hladnijeg i bržeg rečno-jezerskog prelaza sa šljunkovitim sprudovima i vrbovim adama, donji basen između Budišića, Amajića, Sakara i Diviča zadržava karakter dubokog i mirnog jezera sa izraženom letnjom temperaturnom slojevitošću vode.

Ihtiofauna jezera: staništa soma, smuđa i drinske mladice

Spoj dubokih stenovitih rupa u potopljenom starom koritu Drine, potopljenih panjeva, podvodnih odseka uz branu i toplijih plitkih zaliva bogatih sitnom belom ribom stvorio je izvanredne uslove za razvoj ribljeg fonda. Zvorničko jezero je širom regiona prepoznato pre svega po kapitalnim primercima evropskog soma (Silurus glanis), koji se zadržava u najdubljim vazištima donjeg basena kod Sakara, Diviča i Budišića, kao i po bogatoj populaciji smuđa (Sander lucioperca), štuke (Esox lucius) i bucova (Leuciscus aspius).

Od ciprinidnih vrsta u mirnijim uvalama i duž sprudova brojno su zastupljeni deverika, šaran, babuška, klen, mrena, plotica i veliki jata skobalja (Chondrostoma nasus) u protočnijim strujama. Posebnu ihtiološku vrednost čuva gornja prelazna zona jezera kod Velike Reke i ušća hladne Drinjače, gde brza i kiseonikom zasićena matica Drine ulazi u uspor akumulacije: taj sektor predstavlja prirodno hranilište i lovište drinske mladice (Hucho hucho). Upravo na ugledu ovih voda u Malom Zvorniku je krajem devedesetih godina XX veka utemeljena tradicionalna sportsko-ribolovna manifestacija Somovijada na Drinskom jezeru.

Uređeni prilazi obali, energetski režim i pravila na pograničnoj vodi

Priobalje jezera u donjem delu uključeno je u svakodnevni prostor oba susedna grada (koji se mogu upoznati kroz izlet Zvornik i Mali Zvornik): na desnoj obali uređeno je šetalište i izletište u Sakaru na izlasku iz Malog Zvornika, a na levoj obali kružni put oko poluostrva Divič. Nizvodno od same brane HE „Zvornik”, gde se Drina vraća u svoje šljunkovito rečno korito pored gradske plaže u Zvorniku i šetališta u Malom Zvorniku, odvijaju se i letnji programi manifestacije Zvorničko ljeto i spust prekogranične regate Zvornik – Loznica.

Korišćenje jezera za odmor, plovidbu i ribolov zahteva strogo pridržavanje bezbednosnih i graničnih pravila. Posle kompletne revitalizacije agregata HE „Zvornik”, elektrana radi u režimu dnevnog regulisanja protoka, što dovodi do primetnih oscilacija nivoa vode i pojačanog strujanja u suženjima; ograđeni vodozahvatni prostor uz samu branu i prelivna polja strogo su zabranjeni za svako približavanje čamcima ili plivanje. Budući da državna granica Srbije i Bosne i Hercegovine vodi samim jezerom, plovidba, registracija plovila i sportski ribolov podležu nadzoru graničnih policija obe države i propisima nadležnih korisnika ribarskih područja na pripadajućoj obali, bez mogućnosti slobodnog pristajanja na suprotnu državnu stranu.