Most kralja Aleksandra I Karađorđevića (Stari most)

Kako je 1929. podignut gvozdeni most i svečano osvećen 12. januara 1930. godine

Vekovima se prelaz preko brzog i plahovitog korita Drine podno Đurđevog grada odvijao skelom i drvenim lađama, a privremeni drveni mostovi podizani krajem Prvog svetskog rata i početkom dvadesetih godina redovno su stradali pod naletima prolećnih bujica i santi leda. Kako bi se Jadar i zapadna Srbija trajno povezali sa Zvornikom, Tuzlom i Sarajevom, Ministarstvo građevina Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca pristupilo je krajem dvadesetih godina izgradnji stalnog gvozdenog mosta na masivnim kamenim rečnim stubovima, uz lično zalaganje i pokroviteljstvo kralja Aleksandra I Karađorđevića.

Glavni građevinski i montažni radovi na spajanju zakovične čelične rešetkaste konstrukcije duge oko 150 metara i široke 7,2 metra (sa čelikom dopremljenim i na ime ratnih reparacija) izvedeni su tokom 1929. godine, kada je most u jesen i pušten u redovan saobraćaj. Svečani čin osvećenja održan je 12. januara 1930. godine u prisustvu samog kralja Aleksandra I, predstavnika Vlade, sveštenstva i hiljada građana sa obe obale Drine, pa je prelaz od prvog dana poneo ime Most kralja Aleksandra I Karađorđevića.

Inženjerijski posmatrano, most je izveden kao višerasponska kontinualna čelična rešetka spajana toplim zakivcima, oslonjena na masivne rečne stubove obložene klesanim kamenim kvaderima sa oštrim uzvodnim ledolomcima ukopanim u šljunkovito dno Drine. Njegovim otvaranjem prekinuta je vekovna zavisnost putnika i trgovaca od vodostaja: zaprege i prvi kamioni sa drvenom građom, suvom šljivom, žitom, stokom i zanatskom robom nesmetano su prelazili između Jadra i Rađevine na istoku i Birča i tuzlanskog basena na zapadu, dok je oko istočnog mostobrana ubrzano počelo da se formira savremeno naselje Mali Zvornik.

Rušenje u aprilu 1941, „Most Filipa Kljajića Fiće” i vraćanje istorijskog imena

Tek jedanaest godina po osvećenju, u vihoru Aprilskog rata aprila 1941. godine, most se našao na glavnom pravcu povlačenja državnog vrha. Neposredno pošto su mladi kralj Petar II Karađorđević i pratnja iz obližnjeg Podzemnog grada u Malom Zvorniku 12. aprila prešli na levu obalu prema unutrašnjosti Bosne, inženjerijske jedinice Jugoslovenske vojske minirale su i srušile konstrukciju u Drinu kako bi usporile prodor nemačkih motorizovanih trupa.

Odmah po završetku Drugog svetskog rata započelo je podizanje i spajanje porušenih čeličnih polja, pa je most u junu 1946. godine ponovo otvoren za drumski i pešački saobraćaj. U socijalističkom periodu više od šest decenija nosio je zvanični naziv „Most Filipa Kljajića Fiće”, po narodnom heroju Filipu Kljajiću koji je poginuo u borbama za Zvornik u julu 1943. godine. Izgradnjom Hidroelektrane „Zvornik” (1955) nešto uzvodnije i kasnijim podizanjem novog betonskog drumskog mosta u Karakaju, stari gvozdeni most postepeno je rasterećen teškog tranzita, a 2009. godine vraćeno mu je prvobitno istorijsko ime Most kralja Aleksandra I Karađorđevića.

U posleratnim decenijama most je postao središnja osa zajedničkog svakodnevnog života dvaju pobratimljenih gradova: preko njegovih dasaka i betonskih ploča hiljade radnika, đaka i domaćica prelazile su svakog jutra na posao, u škole, dom zdravlja i na pazarni dan, a letnje večeri pretvarale su konstrukciju iznad zelene vode u produžetak gradskog korzoa. Ta simbolika čuva se i tradicionalnim avgustovskim susretom na sredini mosta „Ljudi i mostovi” u okviru manifestacije Zvorničko ljeto.

Temeljna obnova konstrukcije 2019–2020. godine

Usled devet decenija izloženosti rečnoj vlazi, mrazu i koroziji, čelična rešetka i kolovozna ploča zahtevale su sveobuhvatnu sanaciju. Od avgusta 2019. do avgusta 2020. godine izvedena je temeljna obnova mosta zajedničkom saradnjom Opštine Mali Zvornik i Grada Zvornika, uz namensku donaciju Vlade Republike Srbije u iznosu od 600.000 evra.

Tokom dvanaestomesečnih radova čitava gvozdena konstrukcija sa hiljadama zakivaka očišćena je peskarenjem i zaštićena višeslojnim antikorozivnim premazima u prepoznatljivoj sivo-plavoj nijansi, zamenjena je noseća armiranobetonska ploča, postavljen novi pešački zastor, obnovljeno odvodnjavanje, ugrađena dekorativna rasveta i uređeni punktovi pograničnih službi na oba kraja, nakon čega je 27. avgusta 2020. most ponovo predat pešacima na korišćenje.

Kako razlikovati pešački Stari most u centru od prelaza u Karakaju

Za svakog posetioca koji planira obilazak Zvornika i Malog Zvornika ključno je da ne pomeša tri različita mosta na kratkom potezu reke. Stari most (Most kralja Aleksandra I) izlazi pravo sa uređenog drinskog šetališta u centru Malog Zvornika na staru gradsku čaršiju Zvornika i namenjen je isključivo pešacima u skladu sa propisima graničnih policija Srbije i Bosne i Hercegovine.

Sva motorna vozila — putnički automobili, motocikli, autobusi i kamioni — koriste drumski granični prelaz Mali Zvornik (Novi most) – Karakaj, smešten oko dva i po kilometra severnije na izlazu prema Loznici i Bijeljini, dok treći, još severniji čelični most pripada isključivo železničkoj pruzi prema Tuzli i nije namenjen drumskom ni pešačkom kretanju.

U prostornoj slici oba grada prilazi Starom mostu veoma su pregledni: na srbijanskoj, desnoj obali most polazi neposredno ispod magistrale i zgrade Opštine Mali Zvornik, na nekoliko minuta hoda od ulaza u Podzemni grad Karađorđevića, dok na bosanskohercegovačkoj, levoj obali izlazi pravo na glavnu gradsku ulicu Svetog Save i obalsko šetalište Zvornika pod zidinama Đurđevog grada. U širem nizu drinskih mostova on zauzima središnji položaj između drumskog prelaza Trbušnica – Šepak kod Loznice nizvodno i mosta „Bratoljub” između Ljubovije i Bratunca uzvodno.