Tvrđava Đurđev grad iznad Zvornika

Kako su raspoređeni Donji, Srednji i Gornji grad od Drine do kote 407 metara

Retko koja tvrđava na Balkanu tako neposredno prevodi reljef klisure u vojnu arhitekturu kao Đurđev grad. Umesto jednog usamljenog bedema na brdu, zvorničko utvrđenje zahvata površinu od gotovo pet hektara i savlađuje visinsku razliku veću od dvesta šezdeset metara — od same ivice rečnog korita Drine na oko 145 metara nadmorske visine, sve do stenovitog temena grebena na oko 407 metara nadmorske visine. Čitav sklop podeljen je u tri funkcionalno povezane, ali jasno čitljive celine: Donji, Srednji i Gornji grad.

Donji grad leži tik uz levu obalu Drine, na najužem mestu gde se planinska kosa spušta gotovo vertikalno u vodu, ostavljajući tek uzak pojas za prolaz obalskog druma između Zvornika i Diviča. Njegov najprepoznatljiviji znak je zasvedena kamena Gradska (Zvornička) kapija, kroz čiji je lučni prolaz vekovima prolazio sav karavanski i putnički saobraćaj duž leve obale prema Srebrenici, Vlasenici i Sarajevu. Neposredno do vode uzdiže se masivna poligonalna Velika osmanska kula (kazamat) debelih kamenih zidova sa topovskim otvorima, projektovana da unakrsnom vatrom nadzire rečni prelaz, skelu i plovidbu.

Od priobalne kapije uz gotovo okomitu krečnjačku liticu penju se dugi odbrambeni zidovi ka Srednjem gradu, smeštenom na središnjoj stenovitoj terasi padine. Taj deo predstavlja najstarije srednjovekovno jezgro utvrđenja, a njime gospodari kružno-poligonalna Velika kula visoka oko dvadeset metara. Smeštena na pregibu grebena, ona je služila kao unutrašnja osmatračnica i poslednja prepreka napadaču koji bi eventualno probio donju kapiju, a ujedno je štitila komunikaciju između obale i vršne citadele.

Na samom grebenu, uz naselje Kula Grad na koti od oko 407 metara, prostire se Gornji grad. Opasan snažnim kamenim bedemima prilagođenim konfiguraciji stene, Gornji grad obuhvata ulaznu kapiju sa severozapadne strane, topovske tabije okrenute ka dolini Drine, duboku cisternu za kišnicu, barutanu, ostatke zapovedničkog stana i kasarnskih zgrada. Sa istočnog bedema citadele otvara se jedan od najpreglednijih vidika u celom Podrinju: kao na dlanu vide se staro gradsko jezgro Zvornika, čelični Most kralja Aleksandra I Karađorđevića, Mali Zvornik sa brdom Orlovine na desnoj obali i mirno jezersko proširenje Zvorničkog jezera prema jugu.

Srednjovekovni Zvonik: vlastela Zlatonosovići i doba despota Đurđa Brankovića

Nastanak utvrđenja vezan je za privredni i strateški polet srednjeg Podrinja u četrnaestom i ranom petnaestom veku, kada su rudnici srebra i olova u Srebrenici, Sasama, Kušlatu i Krupnju privlačili dubrovačke trgovce, saske rudare i karavane koji su dolinom Drine izlazili prema Mačvi, Sremu i Ugarskoj. Najstariji pouzdani pisani pomen mesta pod oblikom Zvonik (po crkvenom zvoniku ili kupastom vrhu nalik zvonu, od čega je docnije postao naziv Zvornik) zabeležen je u knjigama Dubrovačke republike od 21. maja 1410. godine, gde se uz podgrađe (sub Zvonik) pominje karavanska trgovina i lokalna vlast.

U prvim decenijama petnaestog veka Zvornikom i širom oblašću Usore gospodarila je moćna bosanska vlastelinska porodica Zlatonosović — vojvode Vukmir i Vukašin Zlatonosović, učesnici velikih državnih sabora srednjovekovne Bosanske kraljevine. Njihov dvor i glavna vojna posada oslanjali su se upravo na teško osvojivi greben Srednjeg i Gornjeg grada, dok se u podnožju uz Drinu razvijala varoš trgovaca i zanatlija sa franjevačkim samostanom Svete Marije.

Krupna politička promena nastupila je oko 1432–1433. godine. Posle sukoba vojvode Vukašina Zlatonosovića sa bosanskim kraljem Tvrtkom II Kotromanićem i nestanka roda Zlatonosovića sa istorijske pozornice, utvrđeni Zvornik sa oblašću prelazi pod vlast srpskog despota Đurđa Brankovića, koji je u isto vreme držao i Srebrenicu i nastojao da ojača odbrambeni pojas despotovine duž Drine. Despot Đurađ dogradio je i utvrdio gornje bedeme i kule, pa se upravo iz te dvodecenijske epohe u čitavom Podrinju ukorenio naziv Đurđev grad, premda se tvrđava pred sam pad pod osmansku vlast (oko 1459–1460) nakratko ponovo našla u okvirima Bosanske kraljevine.

Sedište Zvorničkog sandžaka i velika osmanska dogradnja za artiljeriju

Osmanska vojska zauzela je Zvornik oko 1460. godine, tri godine pre konačnog pada srednjovekovne Bosne, odmah prepoznajući da zvornički tesnac predstavlja „ključ Drine” za dalje pohode prema Šapcu, Beogradu i Slavoniji. Već između 1480. i 1483. godine osnovan je Zvornički sandžak, čiji je sandžak-beg stolovao u Zvorniku i pod čiju su upravu u pojedinim razdobljima šesnaestog i sedamnaestog veka potpadali ne samo severoistočni krajevi Bosne već i Jadar, Rađevina i Mačva na desnoj obali reke.

Pošto su visoki i relativno tanki srednjovekovni zidovi postali ranjivi pred opsadnim topovima, osmanski vojni neimari izveli su krajem petnaestog i tokom šesnaestog veka korenitu pregradnju čitavog utvrđenja. Tada je u celini uobličen Donji grad sa dubokim priobalnim šancem, masivnom osmougaonom kulom-baterijom uz samu Drinu i kamenim drumskim kapijama kojima je put potpuno zaključan, dok su u Gornjem gradu podignute široke zemljano-kamene tabije za tešku artiljeriju, džamija za posadu (Sulejmanija u tvrđavi), skladišta baruta i žitnice. Putopisac Evlija Čelebija u sedamnaestom veku beleži tri pojasa zvorničkog grada, ističući strminu stene i brojnost posade.

Njegova strateška vrednost posebno je došla do izražaja nakon Karlovačkog (1699) i Požarevačkog mira (1718), kada je Zvornik postao prvorazredna pogranična tvrđava Osmanskog carstva prema Habzburškoj monarhiji. U Velikom bečkom ratu austrijske trupe Ludviga Badenskog nakratko su zauzele Zvornik u jesen 1688, ali su ga Osmanlije već 1689. povratile, dodatno ojačale bastione u osamnaestom veku i uspešno odbranile u ratovima 1717, 1737. i 1788. godine.

Austrougarski garnizon posle 1878. i status Nacionalnog spomenika BiH

Ulaskom austrougarskih trupa u Bosnu i Hercegovinu posle Berlinskog kongresa 1878. godine, Đurđev grad započinje svoju poslednju vojnu etapu. Pošto je Drina tada postala državna granica prema nezavisnoj Kraljevini Srbiji, austrougarski vojni inženjeri zadržali su posadu u Gornjem gradu na Kula Gradu, odakle su optičkim i artiljerijskim osmatračnicama nadzirali dolinu Jadra, Gučevo, Boranju i drumove na desnoj obali. Iz tog razdoblja (1878–1918) potiču pravilno zidani kameni kasarnski objekti i korekcije prilaznih rampi u unutrašnjosti citadele. Po završetku Prvog svetskog rata 1918. godine tvrđava gubi svaku vojnu namenu.

Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine iz 2005. godine, čitava celina — Gornji, Srednji i Donji grad sa pripadajućim bedemima i pokretnim nalazima — proglašena je za Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine pod zvaničnim nazivom Stari grad Zvornik, istorijsko područje. U decenijama koje su usledile izvedeni su konzervatorski zahvati na kapiji Donjeg grada i bedemima citadele, uređeno je osvetljenje koje noću ističe siluetu kula nad rekom, a na ulaznom platou Gornjeg grada podignuta je i spomen-crkva Svete velikomučenice Marine (Ognjene Marije). Do vrha se iz centra Zvornika stiže obeleženom pešačkom stazom zvanom „Jerinina staza kamena” za tridesetak do četrdeset pet minuta hoda, ili lokalnim asfaltnim putem preko naselja Kula Grad.

Posmatrana iz doline, tvrđava stupa u upečatljiv prostorni dijalog sa desnom obalom Drine: tačno naspram njenih osmanskih i srednjovekovnih kula uzdiže se brdo Orlovine iznad Malog Zvornika sa ostacima ranovizantijskog utvrđenja iz šestog veka, što svedoči da su obe litice zvorničkog tesnaca naizmenično ili istovremeno čuvale ulaz u klisuru više od hiljadu i po godina. Tokom letnjih meseci i gradske manifestacije Zvorničko ljeto, travnati plato Gornjeg grada služi i kao otvorena pozornica za istorijske, pesničke i muzičke večeri pod vedrim nebom.

Narodno predanje o Prokletoj Jerini i razlika prema istorijskim činjenicama

U narodnom pamćenju s obe strane Drine — od Majevice i Birča do Jadra i Rađevine — zidanje strmih zvorničkih kula gotovo se bez izuzetka vezuje za lik Proklete Jerine, odnosno despotice Irine Kantakuzin, supruge despota Đurđa Brankovića. Prema tom slikovitom predanju, Jerina je prisilila okolno stanovništvo na surovi kuluk: kmetovi i težaci stajali su u neprekidnom ljudskom lancu od kamenoloma u Vilčeviću i korita Drine sve do vrha Mlađevca na 407 metara visine, dodajući tesani kamen i vedra sa malterom iz ruke u ruku bez predaha.

Uz priču o kuluku vezao se čitav venac zavičajnih legendi: predanje pripoveda da je Jerina imala tri sestre ili posestrime koje su istovremeno zidale utvrđenja na okolnim visovima — Koviljkin grad iznad Banje Koviljače, Vidin grad na Vidojevici i Kostur-grad — kao i da je iz Gornjeg grada prokopan tajni podzemni hodnik kojim je posada silazila po vodu pravo ispod korita Drine. I samo ime pešačke staze uz greben oslanja se na ovu živu epsku tradiciju.

Istorijska nauka i arheologija jasno odvajaju sloj narodne epike od stvarne hronologije gradnje. Despotica Irina Kantakuzin zaista je bila istorijska ličnost iz doba kada je despot Đurađ Branković (oko 1433) držao Zvornik, pa je sećanje na vanredne odbrambene radove uoči osmanske najezde u narodnoj pesmi personifikovano kroz njen lik. Međutim, pisani pomen iz 1410. dokazuje da je tvrđava postojala znatno pre dolaska Brankovića, u vreme vlastele Zlatonosovića, dok je ogromna većina bedema koje posetilac vidi uz reku i na Kula Gradu podignuta tek u osmanskom i austrougarskom periodu.