Železnička pruga kroz Podrinje: od uskog koloseka 1910. do obnove 2018. godine

Uskotračna Podrinska okružna železnica Šabac – Banja Koviljača (1910)

Sve do početka XX veka celokupan prevoz putnika, žita, suve šljive, drvne građe i rude između Mačve, Jadra i ostatka Kraljevine Srbije oslanjao se na spore kolske drumove i savsko pristanište u Šapcu. Na inicijativu Podrinskog okruga, šabačkih i lozničkih trgovaca i uprave državnog lečilišta pod Gučevom doneta je odluka o izgradnji lokalne pruge uzanog koloseka širine 0,76 metara („bosanski kolosek”). Građena etapno kroz ravnicu Mačve i dolinu donje Drine, deonica Šabac – Banja Koviljača u dužini od oko 55 kilometara svečano je predata javnom saobraćaju 18. jula 1910. godine u organizaciji Podrinske okružne železnice.

Dolazak popularnog parnog voza „ćire” iz korena je promenio privredni i društveni život donjeg Podrinja. Trasa je od Šapca vodila preko Štitara, Prnjavora, Ribara i Lešnice do Loznice, odakle je produžavala pravo do novopodignute stanične zgrade uz sam obod parka u Banji Koviljači, dok je za potrebe rudnika i topionice antimona u Zajači naknadno izveden i industrijski krak uz dolinu Štire.

Za Banju Koviljaču železnica iz 1910. godine bila je snažan zamajac zlatnog međuratnog razdoblja: gosti iz Beograda, Novog Sada i srednje Evrope stizali su parobrodom (a od 1934. godine, po izgradnji mosta na Savi i pruge Ruma–Šabac, direktnim presedanjem u Šapcu) do banjskog perivoja, sumpornog kupatila i dvorane Kur-salona. Tokom Prvog i Drugog svetskog rata uskotračna pruga je više puta rušena, korišćena za vojne transporte ranjenika tokom bitaka na Ceru i Gučevu 1914. godine i obnavljana, služeći Podrinju punih četrdeset godina.

Pruga normalnog koloseka Šabac – Loznica – Brasina (1950) i most ka Zvorniku Novom (1992)

Posleratna industrijalizacija zapadne Srbije — pre svega otvaranje velikog saveznog gradilišta Hidroelektrane „Zvornik” 1948. godine i priprema terena za podizanje hemijskog kombinata „Viskoza” u Loznici — prevazišla je skromnu propusnu moć starog uskog koloseka. Između 1948. i 1950. godine, uz rad železničkih građevinskih preduzeća i omladinskih brigada, izgrađena je i 1950. puštena u saobraćaj jednokolosečna neelektrificirana pruga normalnog koloseka (1.435 mm) na pravcu Šabac – Lešnica – Loznica – Banja Koviljača – Brasina.

Nova trasa normalnog koloseka pratila je ravničarski koridor od Šapca preko Petlovače, Prnjavora Mačvanskog, Lešnice i Lipnice do velike stanice u Loznici (sa industrijskim kolosecima za „Viskozu”), a zatim je pored Banje Koviljače i Gornje Koviljače produžila uz samu desnu obalu Drine do krajnje stanice u Brasini na severnom ulazu u opštinu Mali Zvornik. Četiri decenije ta pruga nosila je živ putnički i teretni promet: šinobusi i dizel-garniture svakodnevno su prevozili hiljade radnika, đaka, studenata i banjskih gostiju između Malog Zvornika, Brasine, Loznice, Šapca, Rume i Beograda.

Ideja da se podrinjska pruga poveže preko Drine sa industrijskim basenom severoistočne Bosne ostvarena je tek krajem jugoslovenskog razdoblja. Izgradnjom dugog čelično-betonskog železničkog mosta preko Drine između Malog Zvornika (Karakaja) i stanice Zvornik Novi u Bosni i Hercegovini, uz probijanje tunelske deonice Zvornik Novi – Caparde – Kalesija – Tuzla (sa tunelom Križevići dugim skoro pet kilometara), početkom 1992. godine — neposredno uoči izbijanja rata u BiH — uspostavljen je međunarodni železnički koridor koji povezuje srednje Podrinje i fabriku glinice u Zvorniku sa magistralnom prugom Beograd–Zagreb kod Rume.

U punom prostornom obuhvatu železnički pravac od Save do srednje Drine nanizao je čitav lanac ravničarskih i priobalnih službenih mesta: polazeći od Šapca i mosta preko Save, kolosek vodi kroz mačvanska sela Štitar, Petlovaču i Prnjavor Mačvanski, prelazi u sliv Jadra kod Lešnice, Jelava i Lipničkog Šora, ulazi u prostrani stanični čvor u Loznici na desnoj obali Štire, a zatim se između Gučeva i Drine provlači kroz Banju Koviljaču, Gornju Koviljaču i Brasinu, gde se neposredno pred ulazom u zvornički tesnac odvaja međunarodni krak preko reke za Zvornik Novi.

Dotrajavanje koloseka i prekid redovnog putničkog saobraćaja sredinom dvehiljaditih

Višedecenijsko odsustvo kapitalnog remonta gornjeg stroja pruge, naročito tokom devedesetih godina XX veka, dovelo je početkom dvehiljaditih do ubrzanog propadanja drvenih pragova, tucaničkog zastora i putnih prelaza na deonicama između Petlovače, Lešnice, Loznice i Brasine. Radi bezbednosti saobraćaja Železnice Srbije uvodile su sve duže deonice takozvanih laganih vožnji sa ograničenjem brzine na svega 10 do 30 kilometara na čas, pa je putovanje vozom između Šapca i Loznice postalo višestruko duže od autobuske vožnje.

Posledica tehničkog propadanja koloseka i nedostatka ispravnih dizel-garnitura bilo je ukidanje redovnog putničkog saobraćaja na podrinjskoj pruzi sredinom prve decenije XXI veka. Prema evidenciji železničkih redova vožnje i izveštajima Radio-televizije Srbije i „Infrastrukture železnice Srbije”, redovni putnički vozovi na relaciji Šabac – Loznica – Mali Zvornik (Brasina) obustavljeni su u periodu 2004–2005. godine (po redu vožnje iz jeseni 2004, odnosno konačno tokom 2005, trinaest godina pre obnove 2018. godine), dok su u lokalnom usmenom pamćenju meštani Banje Koviljače taj prekid vezivali i za sam početak dvehiljaditih.

Od tog trenutka pruga Šabac – Loznica – Brasina ostala je u funkciji isključivo za teretne kompozicije koje su malom brzinom saobraćale prema industrijskom kompleksu u Zvorniku i stovarištima u Loznici. Usputne putničke stanice, čekaonice i blagajne ostale su zaključane i bez železničkog osoblja, prepuštene zubu vremena i urastanju u korov.

Slika zapuštenosti u Banji Koviljači u februaru 2015: stanica, „Vila Draga” i 70 vagona

Najuočljiviji primer propadanja neiskorišćene železničke imovine u donjem Podrinju zabeležen je u februaru 2015. godine u samoj Banji Koviljači, neposredno uz uređenu zonu čuvenog banjskog parka. Zgrada železničke stanice Banja Koviljača, bez čuvara i otpravnika, stajala je u tom trenutku opustošena i oronule fasade, dok su okolni sporedni koloseci do te mere zarasli u šiblje i visoku travu da se šine na pojedinim mestima uopšte nisu videle.

Posebnu zabrinutost lokalne zajednice u februaru 2015. izazivalo je stanje nekadašnjeg železničkog odmarališta — istorijske „Vile Draga”, reprezentativnog banjskog zdanja pod institucionalnom zaštitom koje je u prošlosti važilo za jednu od najlepših vila u Banji Koviljači. Pošto železničko preduzeće više od dve decenije nije koristilo niti održavalo objekat, krov i zidovi zaštićene vile počeli su ozbiljno da popuštaju pod pretnjom urušavanja. Savet mesne zajednice Banja Koviljača (u čije je ime u februaru 2015. istupao zamenik predsednika Saveta Radosav Jošić) uputio je više pisanih apela „Železnicama Srbije” i Republičkoj direkciji za imovinu da se omogući davanje objekta u zakup ili obnovu zainteresovanim ulagačima koji bi vilu vratili u izvorno arhitektonsko stanje.

Istovremeno se na staničnim kolosecima u Banji Koviljači godinama nalazila duga kolona od preko sedamdeset isključenih teretnih i putničkih vagona, koji su predstavljali i bezbednosni i ekološki problem za turističko mesto. Od nekadašnjih vagona do zime 2015. godine ostale su mahom ogoljene čelične konstrukcije, jer su nepoznati počinioci brenerima i brusilicama danonoćno sekli limove, ležajeve i delove opreme i odvozili ih kamionima kao sekundarnu sirovinu. U upravi železnice ti dotrajali vagoni bili su predviđeni za zvaničnu kasaciju (rashodovanje i rezanje) uz otpočinjanje pripreme tenderske dokumentacije, ali je u februaru 2015. ukazivano da zakonska procedura — koja podrazumeva saglasnosti resornog ministarstva, skupštinskih organa i sprovođenje javne nabavke — traje najmanje šest meseci, pa je kao prva mera ostalo krčenje šiblja duž zarobljene kompozicije.

Obnova pruge u leto 2018. i povratak putničkih vozova 1. septembra 2018. godine

Preokret na podrinjskoj železnici usledio je u proleće i leto 2018. godine, u sklopu programa obnove regionalnih pruga u Srbiji. Preduzeće „Infrastruktura železnice Srbije” započelo je krajem marta 2018. godine obiman remont najlošijih deonica na pravcu Šabac – Loznica – Brasina u ukupnoj dužini od oko 24 kilometra, pre svega između stanica Petlovača i Lešnica te između Loznice, Banje Koviljače i Gornje Koviljače, uz uređenje staničnih koloseka, perona u Loznici, propusta i putnih prelaza.

Zamenom dotrajalih šina, pragova i tucanika podignuta je osovinska nosivost koloseka za teške međunarodne teretne vozove koji preko Brasine i Zvornika Novog saobraćaju između Bosne i Hercegovine i Srbije, dok je dozvoljena brzina putničkih vozova sa nekadašnjih 10–30 kilometara na čas vraćena na projektovanih 80 kilometara na čas, čime je vreme vožnje između Šapca i Loznice skraćeno na oko četrdeset pet minuta.

Po završetku građevinskih radova krajem avgusta, svečani prolazak prvog obnovljenog dizel-motornog voza serije 711 obeležen je 31. avgusta, a od subote, 1. septembra 2018. godine, u redovan dnevni red vožnje ponovo su uvedeni putnički vozovi na relaciji Ruma – Šabac – Loznica – Brasina, čime je posle trinaest godina pauze železnički prevoz putnika vraćen u dolinu Jadra i donje Drine.