Dvorana Kur-salon u Banji Koviljači

Kako je pod pokroviteljstvom kralja Aleksandra I podignut Kur-salon (1928–1932)

Uspon Banje Koviljače iz nekadašnje „Smrdan-bare” u mondensko evropsko lečilište započeo je početkom XX veka za vreme kralja Petra I Karađorđevića, kada su uređeni sumporovito kupatilo, vile Hercegovina i Dalmacija i zvezdasti parkovski perivoj. Svoj vrhunac dvorska banjska kultura dostigla je krajem dvadesetih godina pod pokroviteljstvom kralja Aleksandra I Karađorđevića, na čiji je podsticaj 1928. godine započeta gradnja velike društvene dvorane — Kur-salona — koja je svečano otvorena u avgustu 1932. godine.

Kao neposredni programski i estetski uzor poslužio je čuveni bečki Kursalon u Gradskom parku (Stadtpark), u kom je u XIX veku muzicirao Johan Štraus Mlađi, ali je zdanje u Podrinju oblikovano kao samosvojna, razuđena kompozicija međuratnog akademizma sa elementima neorenesanse, neobaroka i francuskog klasicizma. Početno arhitektonsko i urbanističko rešenje vezuje se za arhitekte Dragutina Maslaća i Vladimira Popovića, pionire uređenja banjskog ansambla, dok su u završnoj razradi projekta, fasadne plastike i raskošnog enterijera ispred Ministarstva građevina Kraljevine Jugoslavije učestvovali i arhitekti Jovanka Bončić Katerinić, Milan Minić i Nikolaj Krasnov.

Za razliku od medicinskih kupatila namenjenih terapiji sumporovitom vodom i peloidnim blatom, sam naziv Kur-salon u srednjoevropskoj banjskoj tradiciji označavao je kuću odmora, muzike i društvenog oporavka — mesto gde je banjsko lečenje prelazilo u građansku kulturu koncerata, balova i letnjih promenada.

Arhitektonski sklop u parku i uloga u međuratnoj banjskoj kulturi

Kur-salon je postavljen na blago uzdignutoj severnoj ivici banjskog parka površine četrdeset hektara, tačno na glavnoj simetrali koja vodi ka velikoj kružnoj fontani i radijalnim cvetnim alejama. Simetričnim pročeljem gospodari monumentalno kameno stepenište i prostrana pokrivena i otvorena terasa sa balustradama, stubovima i lučnim prozorima, odakle je orkestar leti svirao posetiocima u parku. Unutrašnjost ukupne površine preko hiljadu dvesta kvadratnih metara podeljena je na svečanu balsku i koncertnu dvoranu kapaciteta 450 mesta, muzički salon (poznat i kao Kraljev salon), restoransku salu, pansion na spratu i prateće galerije.

Tokom tridesetih godina XX veka Kur-salon postao je jedno od najživljih društvenih središta u Kraljevini Jugoslaviji. Pod njegovim kristalnim lusterima nastupala je proslavljena pevačica Sofka Nikolić, u salonima su boravili komediograf Branislav Nušić, glumica Žanka Stokić, slikari, diplomate i oficirski kor, u zdanju je radila prva zvanično registrovana kazino-igračnica na Balkanu, a održano je i takmičenje za Mis Jugoslavije. Dolazak železničke pruge iz Šapca i Loznice direktno do banjske stanice omogućavao je gostima iz Beograda i srednje Evrope brz dolazak u dolinu Drine.

U osvit Drugog svetskog rata zdanje je nakratko ušlo i u političku istoriju zemlje: početkom aprila 1941. godine, tokom povlačenja državnog vrha iz bombardovanog Beograda prema Zvorniku i Užicu, upravo u prostorijama Kur-salona održana je ratna sednica Vlade Kraljevine Jugoslavije. Posle 1945. godine objekat je nacionalizovan i decenijama je služio kao društveni restoran, kongresna i svečana sala lečilišta i grada Loznice, u kojoj su priređivane maturske večeri, koncerti i naučni skupovi u okviru Vukovog sabora.

Propadanje na prelazu vekova i celovita obnova završena 2018. godine

Krajem devedesetih godina XX i tokom prve petnaestogodišnjice XXI veka, usled nerešenih imovinsko-upravnih odnosa i gašenja nekadašnjeg društvenog ugostiteljskog preduzeća, Kur-salon bio je zatvoren i prepušten ubrzanom propadanju. Prokišnjavanje krova urušilo je delove dekorativnih gipsanih tavanica i parketa, fasadna plastika i balustri na terasi su popucali od vlage, a opljačkan je i znatan deo pokretnog inventara, zbog čega je zdanju pod zaštitom države pretila trajna konstruktivna šteta.

Sveobuhvatna obnova pokrenuta je sredstvima Vlade Republike Srbije i završena krajem decembra 2018. godine, pod strogim konzervatorskim nadzorom Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Valjevu, a upravljanje obnovljenim zdanjem povereno je Specijalnoj bolnici za rehabilitaciju „Banja Koviljača”. Tokom radova sanirani su temelji, krovna konstrukcija i hidroizolacija, u potpunosti su restaurirani fasadni profili, stolarija, štuko-dekoracija zidova, ograde i mermerna stepeništa, dok su balska sala i saloni opremljeni stilskim nameštajem i lusterima po arhivskim fotografijama iz 1932. godine.

Unutrašnji raspored obnovljenog zdanja sačuvao je nekadašnju hijerarhiju dvorskih i građanskih dvorana — od reprezentativne svečane sale sa podijumom za orkestar i bogatom gipsanom plastikom do intimnijih salona nazvanih po istorijskim pokroviteljima i ličnostima banjskog života, čime je Kur-salonu vraćena izvorna koncertna, protokolna, izložbena i gastronomska namena u središtu lečilišta.

Kako povezati Kur-salon sa banjskim parkom, Gučevom i Loznicom

U prostoru Banje Koviljače Kur-salon je najuočljivija arhitektonska tačka u severnom delu parka, udaljena svega nekoliko minuta laganog hoda po ravnim pešačkim stazama od centralne fontane i glavnog ulaza sa puta Loznica – Mali Zvornik. Od središta Loznice banjski park je udaljen šest kilometara prema jugozapadu, dok je sama desna obala Drine udaljena nepuna dva kilometra zapadno preko banjskog polja.

Posmatranje međuratne arhitekture u parku često je uvodni deo manifestacija poput Kraljevskog karnevala ili polazna tačka pre uspona na šumoviti greben planine Gučevo i Spomen-kosturnicu na Crnom vrhu, što je povezano u praktičnom vodiču Izlet: Banja Koviljača i Gučevo.