Loznica i Jadar kroz vekove: od rimskog puta do savremenog grada
Istorijski razvoj Loznice neodvojiv je od oblasti Jadar — rečne kotline omeđene Cerom, Vlašićem, Gučevom i Boranjom koja se široko otvara ka donjem toku Drine. Smeštena na dodiru ravnice i brdskog pobrđa, na obalama reke Štire nedaleko od Jadra i Drine, Loznica je tokom vekova prelazila put od antičke putne stanice i srednjovekovnog zaleđa manastira Tronoše, preko osmanske pogranične palanke i ustaničkog šanca iz 1810. godine, do slobodne kneževske varošice od 1834, industrijskog središta druge polovine XX veka i administrativnog grada od 2007. godine.
Praistorija Jadra, rimski pravac Ad Drinum i srednjovekovna tradicija Tronoše
Plodna dolina reke Jadar i blage padine iznad desne obale Drine bile su gusto naseljene još u praistoriji, o čemu svedoče neolitska nalazišta starčevačke i vinčanske kulture te poznate kneževske humke bronzanog i gvozdenog doba na lokalitetu Paulje kod Brezjaka. U rimsko doba drinska dolina postala je važna saobraćajna i rudarska osa između rudonosnog basena Argentaria (oko Srebrenice, Bratunca, Boranje i Zajače) i panonske prestonice Sirmijuma (Sremska Mitrovica). Na antičkim itinerarima duž tog pravca upisana je putna stanica Ad Drinum („Na Drini”), koju arheolozi vezuju za pojas između Gornje Koviljače, Brasine i izlaska Drine u lozničko polje, dok ostaci rimskih utvrđenja na Vidojevici i Koviljkinom gradu iznad Banje Koviljače potvrđuju vojni nadzor nad prelazima preko reke.
U srednjem veku oblast Jadar ulazila je krajem XIII i početkom XIV veka u sastav države kralja Stefana Dragutina Nemanjića („Sremske zemlje”), a nakon njegove smrti u državu njegovog brata, kralja Stefana Uroša II Milutina, čije rane četrnaestovekovne povelje beleže posede i župsku organizaciju u širem podrinjsko-jadarskom prostoru. Za duhovno i kulturno središte kraja u tom razdoblju vezuje se nastanak manastira Tronoše u šumovitoj dolini Tronoške reke u Koreniti.
Pri tumačenju najstarijih pomena same Loznice istorijska nauka pažljivo razdvaja onovremene srednjovekovne isprave od mlađeg manastirskog predanja. U znamenitom Tronoškom rodoslovu, sastavljenom u manastiru Tronoši 1791. godine iz pera arhimandrita Stefana Jovanovića, podizanje Tronoše pripisuje se 1317. godine kraljici Katalini (Katarini Arpadović), udovici kralja Dragutina, uz predanje o nastanku naziva Ložica odnosno Loznica po divljoj i pitomoj vinovoj lozi koja je prekrivala sunčane obronke brega Kličevca iznad Štire.
Osmanski popis iz 1533. godine, ustanički šanac i Boj na Loznici 1810. godine
Prvi potpuno pouzdan administrativni i demografski zapis naselja pod imenom Loznica potiče iz ranog osmanskog razdoblja. Prema sumarnom osmanskom popisu (defteru) Zvorničkog sandžaka iz 1533. godine, Loznica je evidentirana kao naselje u nahiji Jadar sa ukupno 37 domaćinstava (26 muslimanskih i 11 hrišćanskih kuća). Zahvaljujući položaju na raskršću bosanskog druma koji je od Zvornika vodio ka Šapcu i Valjevu, mesto se tokom XVII i XVIII veka razvilo u pograničnu muslimansku palanku sa drvenim utvrđenjem, čaršijom i hanovima, dok je srpsko seosko stanovništvo u okolnim jadarskim selima očuvalo crkveni i prosvetni život oko manastira Tronoše (obnovljenog 1559. godine) — gde je 1796–1797. prva slova učio i dečak iz obližnjeg Tršića, Vuk Stefanović Karadžić.
Izbijanjem Prvog srpskog ustanka 1804. godine Jadar i Rađevina postali su zapadni grudobran ustaničke Srbije prema Bosanskom pašaluku. Jadarski starešina i vojvoda Anta Bogićević (opevan u narodnoj epici Filipa Višnjića) utvrdio je na uzvišenju iznad desne obale Štire čuveni loznički zemljani šanac sa dubokim rovom, grudobranima i palisadama, oko kog su se od 1807. do 1810. vodili neprekidni pogranični okršaji.
Vrhunac tih borbi bio je znameniti Boj na Loznici u oktobru 1810. godine (17. i 18. oktobra po novom, odnosno 5. i 6. oktobra po starom kalendaru). Velika osmanska vojska iz Bosne od oko 30.000 vojnika pod komandom Ali-paše Vidajića prešla je Drinu i dvanaest dana opsedala oko 1.200 srpskih ustanika u lozničkom šancu, zasipajući utvrđenje topovskim đuladima. Branioci pod komandom vojvode Ante Bogićevića odbili su sve juriše i izdržali opsadu dok u pomoć preko Cera i Lešnice nije pristigao vožd Karađorđe Petrović sa šumadijskom, valjevskom i mačvanskom vojskom. U odsudnom sudaru na polju Tičar pored Drine i Štire osmanske snage su teško poražene i odbačene nazad preko reke, čime je odbranjena zapadna granica ustaničke Srbije.
Očuvani zemljani bedem ustaničkog šanca u centru grada
Za razliku od većine ustaničkih utvrđenja u Srbiji koja su tokom XIX veka poravnata širenjem ulica, zemljani bedemi lozničkog šanca na bregu iznad centra Loznice u velikoj meri su sačuvani u prostoru oko crkve Pokrova Presvete Bogorodice i osnovne škole koja nosi ime vojvode Ante Bogićevića.
Hatišerif iz 1833, proglašenje za varošicu 1834. i urbani razvoj u XIX veku
Posle sloma Prvog ustanka 1813. godine Jadar i Rađevina privremeno su ostali van granica Beogradskog pašaluka pod upravom kneza Miloša Obrenovića, iako su se stanovnici dizali na oružje da se pripoje matici. Višegodišnje diplomatsko pitanje šest otrgnutih nahija razrešeno je u jesen 1833: nakon narodne pobune u Jadru i ulaska kneževih trupa, sultan Mahmud II izdao je u novembru Hatišerif iz 1833. godine, kojim je zvanično potvrđeno pripajanje Jadra i Rađevine autonomnoj Kneževini Srbiji, ukinuti su spahijski feudalni odnosi i dogovoreno iseljavanje turskog gradskog stanovništva uz novčanu naknadu.
Već naredne, 1834. godine, Loznica je ukazom proglašena za slobodnu varošicu i postavljena za upravno središte Jadarskog sreza i novoustanovljenog Podrinskog okruga (čije je sedište ostalo u Loznici nekoliko decenija pre premeštanja u Šabac). U opustelu palanku naglo su počeli da se doseljavaju trgovci, zanatlije i ratari iz jadarskih sela, istočne Bosne, Hercegovine i Crne Gore, dajući varošici živ trgovački duh oslonjen na izvoz šljiva, žita, stoke i drveta.
Druga polovina XIX i početak XX veka doneli su Loznici sve ustanove moderne građanske varoši. Osnovna škola počela je stalni rad već tridesetih godina XIX veka, 1871. godine otvorena je niža gimnazija (realka), 1873. na mestu stare brvnare unutar ustaničkog šanca podignuta je zidana Crkva Pokrova Presvete Bogorodice, a 1882. godine osnovana je okružna bolnica. Krajem XIX veka izrađen je prvi regulacioni urbanistički plan koji je umesto krivudavih sokaka prosekao prave ulice i trgove s obe strane regulisanog korita Štire. Početkom XX veka u Pašićevoj ulici sagrađena je reprezentativna spratnica prve gradske apoteke (u kojoj je od 1987. smešten Muzej Jadra), 1910. godine kroz Loznicu je prošla uskotračna železnica Šabac – Banja Koviljača, a u međuratnom periodu, 1937. godine, podignuto je monumentalno zdanje Vukovog doma kulture.
Na prvoj liniji fronta 1914. i ustanička jesen i stradanje u Dragincu 1941. godine
Kao pogranična varoš na samom ulazu iz srednje Drine u unutrašnjost Srbije, Loznica se u oba svetska rata našla na udaru prvih ratnih operacija. Već 12. avgusta 1914. austrougarske trupe zasule su varoš artiljerijskom vatrom i forsirale Drinu kod Loznice i Lešnice, uvodeći Jadar u Cersku bitku okončanu pobedom kod Tekeriša, da bi tokom jesenje Bitke na Drini i 55-dnevnih borbi na Gučevu varoš bila teško razorena, a civilno stanovništvo izloženo odmazdama, internacijama i epidemiji pegavog tifusa 1915. godine, usled čega je Jadarski srez izgubio više od trećine predratnog stanovništva.
Još dramatičniji preokreti obeležili su leto i jesen 1941. godine u Drugom svetskom ratu. Dana 31. avgusta 1941. godine ustaničke jedinice Jadarskog četničkog odreda Jugoslovenske vojske u otadžbini, pod komandom potpukovnika Veselina Misite, izvršile su napad na nemački okupacioni garnizon utvrđen u gimnaziji, Vukovom domu kulture i kafani „Evropa” u centru Loznice. U oštroj uličnoj borbi, u kojoj je sam potpukovnik Misita poginuo na čelu juriša, nemačka posada je savladana i zarobljena su 93 vojnika Vermahta, čime je Loznica ušla u istoriju kao jedno od prvih gradskih naselja u okupiranoj Evropi iz kog je oružanom borbom proteran nemački garnizon. Tokom septembra 1941. ustaničke i partizanske snage vodile su u Jadru i oko Banje Koviljače višednevne borbe protiv nemačkih kolona.
Usledila je surova kaznena ekspedicija 342. nemačke pešadijske divizije, prebačene iz Francuske sa naređenjem Vrhovne komande Vermahta da se za svakog poginulog nemačkog vojnika strelja sto, a za ranjenog pedeset talaca. Polovinom oktobra 1941. godine (od 14. do 19. oktobra) nemačke trupe su u gornjem Jadru spalile čitava sela i u Dragincu izvršile prvo veliko masovno streljanje civila u tom pohodu kroz zapadnu Srbiju: pobijeno je oko 2.950 nedužnih meštana — muškaraca, žena i dece iz Draginca, Korenite, Velikog Sela, Cikota, Jarebica i susednih zaselaka. Njihovi posmrtni ostaci sabrani su 1961. godine u spomen-kosturnicu sa granitnim obeliskom visokim sedam metara na ulazu u Draginac, dok je sama Loznica konačno oslobođena u septembru 1944. godine.
| Godina / period | Istorijski događaj ili akt | Značaj za razvoj Loznice i Jadra |
|---|---|---|
| Antika (I–IV vek) | Rimski putni pravac i stanica Ad Drinum | Saobraćajna i rudarska veza drinske doline između Argentarije i Sirmijuma |
| Početak XIV veka / 1317. | Župa Jadar u državi Nemanjića i predanje o Tronoši | Povelje kralja Milutina i zapis Tronoškog rodoslova (1791) o zadužbini kraljice Katarine |
| 1533. | Osmanski popis (defter) Zvorničkog sandžaka | Prvi pouzdan administrativni popis naselja Loznica sa 37 muslimanskih i hrišćanskih kuća |
| 17–18. oktobar 1810. | Boj na Loznici i pobeda na polju Tičar | Odbrana šanca vojvode Ante Bogićevića i odlučujuća pobeda Karađorđeve vojske nad 30.000 Turaka |
| 1833–1834. | Hatišerif sultana Mahmuda II i status varošice | Pripajanje Jadra i Rađevine Kneževini Srbiji (1833) i proglašenje Loznice za varošicu (1834) |
| 1871–1937. | Građanska modernizacija i urbanistički plan | Otvaranje realke (1871), Pokrovske crkve (1873), bolnice (1882), pruge (1910) i Vukovog doma (1937) |
| Avgust i oktobar 1941. | Ustanak u Loznici i masovni zločin u Dragincu | Savladavanje nemačkog garnizona 31. avgusta i streljanje oko 2.950 civila u Dragincu u oktobru |
| 1957. i decembar 2007. | Osnivanje „Viskoze” i sticanje statusa grada | Nagli industrijski i demografski uspon u XX veku i zakonski status Grada Loznice od 2007. |
Industrijski preobražaj uz „Viskozu” od 1957. i status Grada Loznice od 2007. godine
Najveći demografski i urbanistički skok u svojoj dotadašnjoj istoriji Loznica je doživela u drugoj polovini XX veka. Nakon što je 1950. godine sagrađena pruga normalnog koloseka Šabac – Loznica – Brasina, 1957. godine puštena je u rad hemijska industrija celuloze i veštačkih vlakana HK „Viskoza”. Na vrhuncu proizvodnje tokom sedamdesetih i osamdesetih godina ovaj industrijski gigant zapošljavao je između 10.000 i 11.000 radnika, privukavši stručnjake i mlade porodice iz celog Podrinja, Rađevine, Azbukovice i istočne Bosne.
Broj stanovnika samog gradskog naselja Loznica uvećao se za nekoliko decenija više nego četvorostruko. Izgrađene su čitave nove višespratne četvrti (Novi trg, Gradilište, naselje na Lagatoru), novi mostovi preko Štire, srednje škole, sportska dvorana, drumski most preko Drine na Šepku ka Bosni i Hercegovini, kao i trajne kulturne ustanove — Muzej Jadra (1987) i stalni legat Galerije Miće Popovića i Vere Božičković Popović (1989). Gašenje pogona „Viskoze” početkom XXI veka donelo je gradu težak privredni prelaz u mala i srednja preduzeća i nove industrijske zone, uz ekološko uklanjanje istorijskog hemijskog otpada iz nekadašnjeg fabričkog kruga krajem 2018. godine.
Upravni položaj Loznice kao regionalnog središta zapadne Srbije potvrđen je u decembru 2007. godine usvajanjem Zakona o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije, kojim je dotadašnja opština dobila zvaničan status Grada Loznice, a u martu 2018. Skupština grada usvojila je i istorijski utemeljene heraldičke simbole Loznice. Prema konačnim rezultatima Popisa stanovništva Republičkog zavoda za statistiku iz 2022. godine, samo gradsko naselje Loznica broji 19.515 stanovnika, dok čitava administrativna teritorija Grada Loznice sa 54 naseljena mesta u Jadru, Lešnici i podrinjskom pojasu ima 72.062 stanovnika.
Izvori i referentna građa
- Grad Loznica — Skupština grada Loznice (2024): Plan razvoja grada Loznice za period 2024–2030. godine (istorijski i demografski pregled).
- Centar za kulturu „Vuk Karadžić” Loznica (2024): Muzej Jadra, Znamenito mesto Tršić i kulturno-istorijski spomenici lozničkog kraja.
- Republički zavod za statistiku Republike Srbije (RZS) (2023): Popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2022. godine — starost i pol, podaci po naseljima.
- Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije (2024): Centralni registar nepokretnih kulturnih dobara: Manastir Tronoša, Loznički grad (šanac) i Spomen-kosturnica u Dragincu.