Banja Koviljača

Između Drine i Gučeva: geografski položaj i lekovite sumporovite i gvožđevite vode

Banja Koviljača zauzima blago uzdignutu rečnu terasu na nadmorskoj visini od oko 128 metara, upravo na tački gde reka Drina izlazi iz brdskog suženja srednjeg toka i ulazi u otvorenu ravnicu donjeg Podrinja, dok se sa jugoistočne strane strmo diže šumoviti greben planine Gučevo (779 m). Takav amfiteatralni položaj štiti naselje od snažnih južnih i istočnih vazdušnih strujanja i donosi svež šumski vazduh sa planine izmešan sa vlagom rečne doline. Administrativno, Banja Koviljača je gradsko naselje u sastavu Grada Loznice i prema konačnim podacima Popisa stanovništva 2022. godine Republičkog zavoda za statistiku ima 4.473 stanovnika.

Prirodno bogatstvo lečilišta počiva na rasednoj hidrogeološkoj zoni duž podnožja Gučeva iz koje izbijaju termomineralne sumporovite vode (homeoterme temperature od 15 do 32 °C, bogate rastvorenim vodonik-sulfidom, natrijumom, kalcijumom i hidrokarbonatima) i hladniji gvožđeviti izvori (među kojima su istorijski poznate „Tri česme”), kao i naslage slabo radioaktivnog mineralnog sumporovitog blata (peloida) koje se vekovima primenjuje u balneoterapiji reumatskih, neuroloških i posttraumatskih stanja.

U prostornoj organizaciji naselja jasno se čitaju tri uzdužna pojasa paralelna sa rekom: osunčane podgorske kose Gornje Koviljače oslonjene na bukovu šumu Gučeva, središnji reprezentativni plato sa parkom, kupatilima, vilama i pešačkim trgom, te donja priobalna ravnica koja preko železničke pruge izlazi na vrbake, rukavce i šljunkovite obale Drine.

Od „Smrdan-bare” i kneževskog lečilišta do Kraljevske banje Karađorđevića

Lekovitost izvora pod Gučevom bila je poznata još antičkim posadama duž drinskog puta i srednjovekovnom stanovništvu Jadra; na šumovitom visu iznad banje naziru se i ostaci malog srednjovekovnog utvrđenja poznatog u narodnom predanju kao Koviljkin grad, po kom se — uz mirisnu stepsko-livadsku travu kovilje — tumači poreklo imena mesta. Prvi pouzdan pisani podatak o banjskom objektu potiče iz osmanskog popisa 1533. godine, kada je u zvorničkom sandžaku zabeleženo žensko kupatilo koje su podigli turski zapovednici za lečenje porodica iz Zvornika i Mačve, dok je u narodu močvarno izvorište zbog snažnog mirisa sumpora dugo nazivano „Smrdan-bara”.

Po ulasku Jadra u sastav Kneževine Srbije, prve stručne hemijske analize koviljačke vode obavljaju državni apotekar Pavle Ilić i sanitetski načelnik dr Emerih Lindenmajer sredinom pedesetih godina XIX veka. Pod zaštitu države izvori dolaze 1858, a za vreme kneza Mihaila Obrenovića 1867. godine podignuta je prva zidana gostionica sa deset soba za banjske posetioce. Nova etapa počinje zakonom Narodne skupštine iz 1898. godine kojim je uređenje lečilišta ustupljeno narodu Podrinjskog okruga uz obavezu planske izgradnje kupatila, parka i saobraćajnica.

Zlatno doba Banje Koviljače vezuje se za dinastiju Karađorđević u prvoj trećini XX veka. Kralj Petar I Karađorđević redovno boravi na lečenju u Koviljači i između 1904. i 1908. godine podiže moderno Sumporovito kupatilo sa prepoznatljivom kupolom, mermernim kadama i blatnim odeljenjima, tada jedno od tehnički najopremljenijih na Balkanu. Krajem jula 1914. godine u Banji Koviljači zatekao se i regent Aleksandar Karađorđević u trenutku austrougarske objave rata, a tokom ratne jeseni 1914. i krvavih borbi na Gučevu i Drini banjske vile pretvorene su u vojne previjališne bolnice u kojima su radile i srpske bolničarke i slikarka Nadežda Petrović.

Dvorski park, dvorana Kur-salon iz 1932. i istorijske vile Hercegovina i Dalmacija

Urbanističko srce naselja čini prostrani banjski park na površini od oko četrdeset hektara, projektovan početkom XX veka po uzoru na zapadnoevropske barokno-klasicističke perivoje Marijanskih Laznji i Baden-Badena. Osam širokih šljunkovitih i popločanih dijagonalnih i poprečnih aleja radijalno se stiče u velikoj kružnoj centralnoj fontani, okruženoj geometrijskim cvetnim rondelama i retkim dendrološkim fondom od preko osamdeset vrsta lišćara i četinara (hrast lužnjak, platan, lipa, ginko i crni bor).

Kur-salon: društvena dvorana iz 1932. godine

Severnu osu perivoja prema fontani zatvara monumentalno zdanje Kur-salona, građeno od 1928. i svečano otvoreno u avgustu 1932. godine pod pokroviteljstvom kralja Aleksandra I Karađorđevića, prema projektu arhitekata Dragutina Maslaća i Vladimira Popovića i po ugledu na bečki Kursalon. Sa svečanom balskom i koncertnom dvoranom za četiristo pedeset zvanica, restoranom, čitaonicom, muzičkim paviljonom i širokom terasom nad parkom, Kur-salon je u međuratnoj deceniji bio domaćin evropskih balova, kongresa, izbora za mis i prve dozvoljene kockarnice u Kraljevini Jugoslaviji. Posle sveobuhvatne građevinske obnove okončane u decembru 2018. godine, zdanju je vraćen izvorni reprezentativni izgled.

Istorijske vile Hercegovina, Dalmacija, Bosna i Koviljača

Oko kupatila i rubova parka raspoređen je venac istorijskih vila podignutih između 1904. i 1939. godine u stilu akademizma, secesije i međuratne moderne. U sklopu bolničko-dvorskog jezgra ističu se vila „Dalmacija” i vila „Hercegovina” (nekadašnje rezidencijalne zgrade namenjene smeštaju kraljevske porodice, dvorske svite i visokih gostiju, ukrašene simetričnim tremovima, lučnim prozorima i balustradama), dok širi prsten čine vile „Bosna”, „Koviljača”, „Gučevo”, „Drina”, „Ivanka”, „Katarina” i „Beograd”. Neke od njih čuvaju ulogu elitnih bolničkih paviljona Specijalne bolnice za rehabilitaciju, dok druge svedoče o građanskoj kulturi stanovanja stare banje, koju svakog leta oživljava i kostimirana povorka manifestacije Kraljevski karneval.

Izvorište „Tri česme”, šumske staze zdravlja i Hram Svetih Petra i Pavla

Jugoistočni rub banjskog parka postepeno prelazi iz geometrijski oblikovanog cvetnog partera u prirodni šumski pojas donjih padina Gučeva. U jednoj od tih senovitih udolina smešteno je staro izvorište gvožđevite mineralne vode poznato kao „Tri česme”, tradicionalno odredište jutarnjih i popodnevnih šetnji banjskih gostiju, povezano pešačkim stazama zdravlja blagog nagiba kroz visoku bukovu i grabovu šumu.

Na uzvišenju uz istočni obod naselja podignut je i Hram Svetih apostola Petra i Pavla, dok u sastavu Specijalne bolnice za rehabilitaciju Banja Koviljača — jedne od najuglednijih medicinskih ustanova za balneoklimatologiju i dečju rehabilitaciju u Srbiji — savremeni terapijski blokovi neposredno nastavljaju tradiciju sumpornih i peloidnih kupki započetu u kraljevskom kupatilu pre više od jednog veka.

Izlaz na Drinu: Žićina plaža, regata i istorijska pruga

Za razliku od samog centra Loznice koji je udaljen nekoliko kilometara od matice, Banja Koviljača direktno dodiruje desnu obalu Drine. Oko kilometar i po zapadno od centralne fontane, preko magistralnog puta i železničke pruge, širi se duga peščano-šljunkovita Žićina plaža. Na toj deonici reka pravi prostrane sprudove i plićake sa pogledom na vrbake leve obale u Bosni i Hercegovini, a u letnjim mesecima Žićina plaža predstavlja ciljno pristanište prekogranične regate od Zvornika i Malog Zvornika do Loznice. U banjskom kraju živa je i letnja tradicija paljenja baklji od trešnjeve kore uoči Petrovdana (lilanje u Podrinju).

U razvoju banjskog turizma važnu ulogu imala je i železnička pruga Šabac – Loznica – Banja Koviljača: kada je 18. jula 1910. godine otvorena Podrinjska okružna železnica uskog koloseka, Banja Koviljača bila je njena krajnja i najprometnija izletnička stanica, a 1950. godine kroz donji deo naselja trasirana je pruga normalnog koloseka prema Brasini i Malom Zvorniku, uz staru staničnu zgradu i železničko odmaralište.

U zaleđu stanične zone i šljunkovitih vrbaka pored reke očuvan je prepoznatljiv ravničarski pojas koviljačkog polja kojim su banjski gosti nekada fijakerima stizali od voza do parka i sumpornog kupatila. Taj niski priobalni pojas štiti od visokih prolećnih voda Drine izgrađeni odbrambeni nasip, dok uređeni prilazi ka Žićinoj plaži spajaju mirnu atmosferu starog lečilišta sa rekreacijom, sportskim ribolovom škobalja i mrene i letnjim boravkom uz samu maticu.

Veza sa Loznicom i planinarski i drumski izlazak na Gučevo

Sa središtem Loznice Banja Koviljača spojena je pravim bulevarskim putem dugim šest kilometara, pa se u istom danu lako povezuju banjski park, lozničke galerije i Tršić. Neposredno iznad banjskih vila podižu se bukove šume planine Gučevo: do Crnog vrha (779 m), gde stoji kamena piramida Spomen-kosturnice junacima Gučevske bitke iz 1914. godine (Bitka na Drini 1914.) i široki vidikovac prema meandrima Drine, Semberiji i Majevici, stiže se asfaltnim putem dugim oko devet kilometara ili obeleženim šumskim planinarskim stazama pravo iz parka (izlet Banja Koviljača – Gučevo).

Koliko je dodir strmog planinskog masiva i ravničarskog naselja hidrološki osetljiv pokazalo se tokom snažnog nevremena u avgustu 2014. godine (poplave i bujice 2014. u Loznici i Banji Koviljači), kada su planinski potoci sa Gučeva naneli velike količine kamena i mulja na obodne ulice i banjski kompleks, posle čega su sanirani bujični propusti i kanali iznad parkovske zone.