Bijeljina

Semberija između Drine, Save i Majevice: geografsko određenje i stanovništvo

Da bi se precizno razumela uloga Bijeljine u prostoru donjeg Podrinja, potrebno je najpre razgraničiti pojam Semberije. Semberija nije klisurasta rečna dolina poput srednjeg Podrinja, već izrazita panonsko-peripanonska aluvijalna ravnica trouglastog oblika u severoistočnoj Bosni i Hercegovini, ograničena sa istoka donjim tokom Drine, sa severa tokom reke Save i sa jugozapada blagim pobrđem planine Majevice. Geografski ona predstavlja susednu ravničarsku oblast čija čitava istočna strana u dužini od preko četrdeset kilometara izlazi na levu obalu Drine, tačno naspram lozničkog Jadra i šabačko-bogatićke Mačve na desnoj obali u Srbiji.

Sama urbana zona Bijeljine razvila se na oceditoj ravničarskoj terasi (oko 90 metara nadmorske visine), približno deset kilometara zapadno od matice Drine i petnaestak kilometara južno od Save, uz vodotok kanala Dašnica koji spaja drinske i savske vode kroz grad. Takav položaj poštedeo je najstarije gradsko jezgro neprekidnog meandarskog potkopavanja obale, dok mu je istovremeno obezbedio nadzor nad svim drumskim raskrsnicama između Posavine, Podrinja i unutrašnjosti Bosne.

U administrativnom pogledu Grad Bijeljina pripada entitetu Republika Srpska unutar Bosne i Hercegovine i obuhvata 60 naseljenih mesta na površini od 734 kvadratna kilometra. Prema zvaničnim rezultatima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), cela administrativna jedinica Grad Bijeljina imala je 107.715 stanovnika, dok je u samom urbanom naseljenom mestu Bijeljina živelo 42.278 stanovnika, što ga čini jednim od najvećih gradskih centara u čitavom širem pojasu uz Drinu.

Istorijski razvoj: od pomena iz 1446. godine i osmanske kasabe do privrednog središta

Tragovi neolitskih, keltskih, rimskih i ranoslovenskih naselja u plodnom međurečju Save i Drine gusto su raspoređeni po semberijskim gredama (uključujući značajne ranosrednjovekovne nalaze iz Jazbine i Batkovića). Prvi pouzdan pisani pomen samog imena Bijeljina u srednjovekovnim izvorima datira od 3. marta 1446. godine u dubrovačkim sudskim i trgovačkim knjigama, kada je zabeležen napad lokalnih ljudi iločkog bana na dubrovački trgovački karavan u mestu Bielina. U tom razdoblju prostor je bio poprište preplitanja srpskih, bosanskih i ugarskih državnih granica duž Save i Drine, uz prisustvo franjevačkog samostana Svete Marije u Polju.

Po uspostavljanju osmanske uprave u prvoj polovini XVI veka Bijeljina postaje sedište nahije i kadiluka u sastavu Zvorničkog sandžaka i važna karavanska i vojna postaja u ravnici prema habzburškoj granici na Savi. Tokom austrijsko-osmanskih ratova u XVIII veku (1716–1739) i u vreme Prvog srpskog ustanka, kada su ustanički odredi Stojana Čupića — Zmaja od Noćaja i prote Mateje Nenadovića prelazili Drinu u Semberiju (uz veliko iseljavanje srpskog stanovništva preko reke nakon 1809, među kojima je bio i guslar Filip Višnjić iz obližnjih Međaša i Gornje Trnave), varoš je više puta stradala i obnavljana.

Nakon Berlinskog kongresa 1878. i austrougarskog upravnog uređenja, Bijeljina dobija moderan katastar, gimnazijsko i trgovačko školstvo, reprezentativnu zgradu Gradske uprave u neomaursko-eklektičkom stilu (1909–1911), parne mlinove i veliki Gradski park, da bi tokom druge polovine XX i početkom XXI veka izrasla u snažan poljoprivredno-prehrambeni, trgovinski i visokoškolski centar severoistočne Bosne i Hercegovine.

Kulturno-istorijska baština: Atik džamija, Muzej Semberije, manastiri i Gradski park

Višeslojna prošlost Semberije najpreglednije se čita u užem pešačkom središtu Bijeljine i na južnim obroncima Majevice.

Sultan Sulejmanova — Atik džamija i Muzej Semberije u starom Konaku

U samom srcu čaršije nalazi se Sultan Sulejmanova — Atik (Stara) džamija, čije poreklo seže u sredinu XVI veka (doba sultana Sulejmana Veličanstvenog, pre 1566. godine), uz harem sa starim nišanima i turbetom. Nakon što je porušena u martu 1993. godine tokom rata u Bosni i Hercegovini, džamija i njen harem proglašeni su nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine i temeljno obnovljeni na izvornim temeljima uz svečano otvaranje u avgustu 2014. godine.

Stotinak metara dalje, u najstarijoj očuvanoj svetovnoj zgradi gradskog jezgra — nekadašnjem osmanskom administrativnom Konaku iz 1876. godine — od 1970. godine radi Muzej Semberije. U četiri izložbene sale i lapidarijumu u dvorištu čuvaju se rimski kameni spomenici iz drinskog i savskog pojasa, srednjovekovni kameni nadgrobni spomenici sa ćiriličkim natpisima, bogata etnološka zbirka semberijske seoske i varoške kulture, kao i dokumenta o književniku Knezu Ivi od Semberije, Filipu Višnjiću i pesniku i diplomati Jovanu Dučiću (koji je krajem XIX veka radio kao učitelj u Bijeljini) i slikaru Milenku Atanackoviću.

Saborna crkva, Manastir Svetog Vasilija Ostroškog, manastir Tavna i Gradski park

Pravoslavno graditeljsko nasleđe u samom gradu predstavljaju Hram Svetog Đorđa (sagrađen 1867–1870. godine sa vrednim ikonostasom), monumentalni kompleks Manastira Svetog Vasilija Ostroškog u samom centru Bijeljine (podignut između 1996. i 2001. godine kao sedište Eparhije zvorničko-tuzlanske, sa pozlaćenim kupolama i konakom) i novija Saborna crkva Rođenja Presvete Bogorodice, kao i katolička Crkva Prečistog Srca Marijina iz 1886. godine (nacionalni spomenik BiH). Nedaleko od centra prostire se i čuveni Gradski park, zasnovan 1891–1892. godine zaslugom opštinskog službenika Johana Kajzera, koji je sadnice platana, kestena i topola donosio iz Beča i Pešte stvorivši najstariji planski perivoj u ovom delu zemlje.

Na južnom, brdovitom rubu Grada Bijeljine, u dolini rečice Tavne na obroncima Majevice prema Zvorniku (oko 22 km jugozapadno od centra, u ataru Banjice), nalazi se drevni manastir Tavna sa Crkvom Svete Trojice. Prema narodnom predanju i letopisima Tronoškog i Pećkog rodoslova vezan za zadužbinarstvo kralja Dragutina Nemanjića i njegovih sinova Vladislava i Urošica, manastir se u turskim izvorima pominje već u prvoj polovini XVI veka, u Prvom srpskom ustanku bio je utočište hajduka i ustanika, i zaštićen je kao nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.

Izlazi ka Drini: Janja, Pavlovića most ka Badovincima, Banja Dvorovi i ušće Drine u Savu

Za istraživanje donjeg toka Drine Bijeljina je glavno saobraćajno čvorište leve obale. Južni magistralni pravac prema Zvorniku prolazi nakon jedanaest kilometara kroz Janju, veliko poluurbano naselje smešteno neposredno uz ušće reke Janje u Drinu. Istočni put iz Bijeljine vodi kroz Amajlije i selo Popovi pravo na obalu Drine i Pavlovića most (podignut 1996. godine), gde međunarodni granični prelaz direktno spaja Semberiju sa mačvanskim naseljem Badovinci i opštinom Bogatić u Srbiji.

Severoistočni pravac iz grada prolazi pored Banje Dvorovi (poznate po geotermalnoj vodi otkrivenoj bušenjem 1957. godine) i račva se ka graničnom prelazu Sremska Rača na Savi i ka semberijskim selima Međaši i Crnjelovo, uz koja se na krajnjem severoistočnom rtu Semberije nalazi samo ušće Drine u Savu (za obilazak obe strane donjeg toka pogledati izlet kroz donje Podrinje i prema ušću).

Ravničarski položaj između dve velike reke nosi i trajni hidrološki izazov: u maju 2014. godine istovremeni rekordni vodeni talasi Drine (sa juga od Janje, Amajlija i Popova) i Save (nakon prodora nasipa na severu kod Rače i Batkovića) poplavili su ogromne poljoprivredne površine i hiljade domaćinstava u Semberiji (poplave 2014. u Podrinju), što je pokrenulo višegodišnje projekte ojačavanja drinskih i savskih odbrambenih nasipa.

Žitnica međurečja, geotermalna Banja Dvorovi i „Višnjićevi dani”

Ekonomsku snagu Bijeljine vekovima nosi černozem i rečni aluvijum Semberije — najveće ravničarske poljoprivredne oblasti u Republici Srpskoj i severoistočnoj Bosni i Hercegovini, prepoznatljive po povrtarstvu (semberijski kupus, paprika i bostan iz Crnjelova i Kojčinovca), proizvodnji pšenice i kukuruza i prehrambenoj preradi. Kroz samo urbano jezgro uređeno je šetalište duž vodotoka kanala Dašnica, koji uz Majevički obodni kanal čini kičmu hidromelioracionog sistema između Drine i Save.

Šest kilometara severoistočno od gradskog trga, na putu prema Savi i Sremskoj Rači, razvila se Banja Dvorovi, lečilišno i izletničko naselje nastalo nakon što je 1957. godine prilikom istražnog bušenja na dubini od preko 1.300 metara otkriven izdašan izvor oligomineralne natrijumsko-kalcijumsko-hidrokarbonatne termalne vode temperature 75 °C. U kulturnom kalendaru grada posebno mesto svakog novembra zauzima višednevna duhovna i književna manifestacija „Višnjićevi dani”, posvećena epskom pesniku i guslaru Filipu Višnjiću (1767–1834), rođenom u Gornjoj Trnavi na obroncima Majevice i odraslom u semberijskim Međašima uz samu Drinu, čiji lik stoji i na zvaničnom grbu Grada Bijeljine ispred Narodne biblioteke koja nosi njegovo ime.