Janja

Gde leži Janja između istoimene reke, donje Drine i Semberije

Severno od Kozluka i Šepka dolina Drine sasvim napušta brdske ogranke Majevice i prelazi u široku panonsko-posavsku niziju na nadmorskoj visini od oko 105 metara. Upravo na toj geografskoj kapiji južne Semberije leži Janja, formirana duž obe obale mirne ravničarske reke Janje (koja u gornjem toku pod Majevicom nosi i naziv Modran), svega dva do tri kilometra zapadno od mesta gde se Janja uliva u razgranato, šljunkovito i meandarsko korito donje Drine. Preko matice Drine, na istočnoj obali u Srbiji, nalaze se Lešnica, dolina donjeg Jadra i plavičasta silueta grebena planine Cer.

Kroz središte naselja prolazi magistralni put koji duž leve obale Drine povezuje Zvornik (udaljen 28 km južno) i Bijeljinu (udaljenu 11 km severno). Administrativno, Janja nema status posebne opštine već je naseljeno mesto u sastavu Grada Bijeljine, ali po veličini, urbanoj strukturi ulica i privrednoj živosti ima karakter prave ravničarske varošice.

Prema konačnim rezultatima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), u naseljenom mestu Janja popisano je 11.710 stanovnika (uz susedno plansko naselje Nova Janja i okolna sela Čengić, Modran, Kojčinovac i Glavičice), što Janju svrstava među najmnogoljudnija negradska naselja u Bosni i Hercegovini unutar Grada Bijeljine koji ukupno broji 107.715 stanovnika.

Razvoj kasabe u XVIII i XIX veku, drinske vodenice i povrtlarski kraj

Dok se ime reke i šireg polja javlja u srednjovekovnim i ranim osmanskim popisima Zvorničkog sandžaka, nagli uspon Janje kao stalne trgovačko-zanatske kasabe započinje krajem XVII i u prvim decenijama XVIII veka — posle Karlovačkog (1699) i Požarevačkog mira (1718), kada Sava i donja Drina postaju utvrđena pogranična linija između Osmanskog i Habzburškog carstva. Doseljavanjem stanovništva i uspostavljanjem prometne skele na Drini prema Lešnici, u Janji se razvija čaršija sa hanovima, magacinskim skladištima (magazama), terzijama, kovačima, opančarima i pekarima.

Tokom XIX i prve polovine XX veka Janja je bila nadaleko poznata po izvozu suve šljive, žita, oraha i stoke, ali i po desetinama vodenica: kako stalnih mlinova na reci Janji, tako i čuvenih drvenih plovnih vodenica na čamcima usidrenih u matici Drine (drinki), u kojima se mlelo brašno za čitavu južnu Semberiju i deo Mačve.

Plodni rečni nanos (aluvijum) između Janje i Drine, bogat podzemnim vodama pogodnim za zalivanje, oblikovao je savremeni privredni identitet mesta kao jednog od najintenzivnijih povrtlarskih krajeva u regionu: na stotinama hektara njiva i plastenika uzgajaju se rani janjanski krompir, kupus, paprika, paradajz i kornišoni, uz lokalne pogone za sušenje i konzervisanje povrća i voća.

Atik (Čaršijska) džamija, Džedid džamija i Hram Svetog proroka Ilije

Istorijski centar naselja, prepoznatljiv po mostu preko reke Janje, niskim dućanima i očuvanim starim bosanskim spratnim kućama sa doksatima (čardaklijama), obeležavaju vredne bogomolje obe konfesije. U samom srcu čaršije uz reku uzdiže se Atik (Čaršijska ili Sultan Sulejmanova) džamija, najstarija janjanska džamija čije se poreklo u izvorima vezuje za stariju osmansku epohu i mahalu oko nekadašnjeg drvenog mosta. Nakon što je u aprilu 1993. godine tokom rata u BiH minirana i potpuno srušena, Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika BiH uvrstila je lokalitet i ostatke graditeljske celine u nacionalne spomenike, a džamija je iz temelja obnovljena i svečano otvorena u avgustu 2014. godine. U gornjem delu naselja nalazi se i druga istorijska bogomolja — Džedid (Nova) džamija, prvobitno podignuta u drugoj polovini XIX veka i takođe obnovljena posle ratnog rušenja.

Pravoslavno duhovno središte mesta jeste monumentalni Hram Svetog proroka Ilije. Gradnja zidane crkve na mestu starije skromne bogomolje započeta je 1875. godine, prekidana u burnim godinama ustanka i promena uprave, da bi temelji i zidovi bili dovršeni i hram svečano osveštan 1887. godine rukom mitropolita zvorničko-tuzlanskog Dionisija II Ilijevića. Crkva se u arhitekturi donjeg Podrinja izdvaja skladnim eklektičkim spojem centralne kupole vizantijskog tipa, visokog barokno-ruskog zvonika na zapadnom pročelju i vitkih prozorskih profilacija.

Velike poplave Drine i Janje u maju i avgustu 2014. godine i uređenje korita

Nizak ravničarski položaj na samom ušću pritoke u Drinu učinio je Janju jednim od najizloženijih mesta tokom katastrofalnih poplava 2014. godine u Podrinju. Sredinom maja 2014. godine ekstremni vodeni talas Drine — pojačan dotokom svih uzvodnih pritoka i ispuštanjem velikih voda — prelio je levu obalu u zoni Janje i izazvao snažan hidrološki uspor reke Janje: nemajući kuda da otekne u nabujalu Drinu, pritoka se izlila iz korita i poplavila središte čaršije, stotine porodičnih kuća, dvorišta bogomolja, plastenike i hiljade hektara useva. Svega nepuna tri meseca kasnije, početkom avgusta 2014. godine, obilne lokalne padavine na Majevici pokrenule su novu bujičnu poplavu same reke Janje.

Kao neposredan odgovor na razaranja iz 2014. godine, u godinama koje su usledile izveden je obiman vodoprivredni zahvat produbljivanja, proširenja i kameno-betonskog oblaganja korita reke Janje kroz čitavo naselje sve do ušća u Drinu, čime je izmenjen i uređen priobalni lik centra mesta. Putniku koji prati donji tok reke, Janja je nezaobilazna južna kapija ka Bijeljini, Pavlovića mostu kod Badovinaca i samom ušću Drine u Savu u okviru rute Izlet kroz donje Podrinje ka ušću.