Poplave i klizišta u Podrinju 2014. godine

Kako se ciklon „Tamara” odrazio na maticu Drine, a kako na njene bujične pritoke

Meteorološki uzrok katastrofe iz maja 2014. godine bio je dubok i gotovo nepokretan izvantropski ciklon niskog vazdušnog pritiska, koji je u regionalnoj meteorološkoj praksi dobio naziv „Tamara” (u srednjoevropskim kartama označen kao Yvette). Ciklonska cirkulacija formirala se iznad Jadranskog mora i Panonske nizije 13. maja i zadržala se nad slivovima Save, Kolubare, Bosne i Drine sve do 18. maja 2014, neprekidno dovlačeći topao i vlažan vazduh sa juga i jugoistoka na hladnu podlogu zapadnog Balkana.

Presudna okolnost koja je padavine pretvorila u stoletni povodanj bila je prethodna zasićenost zemljišta. Tokom druge polovine aprila i prve dekade maja 2014. u zapadnoj Srbiji i istočnoj Bosni već su zabeležene iznadprosečne kiše, pa šumsko i poljoprivredno tlo više nije imalo sposobnost upijanja. Kada se od 14. do 16. maja na padine Tare, Jagodnje, Boranje, Sokolske planine, Gučeva, Cera, Majevice i Javornika sručilo između 120 i preko 200 litara kiše po kvadratnom metru — količina ravna prosečnom tromesečnom padavinskom bilansu — gotovo celokupna masa vode prešla je u trenutan površinski oticaj.

Za razumevanje posledica duž Drine neophodno je razdvojiti dva potpuno različita hidrološka mehanizma. Prvi je činio veliki tranzitni talas same matice Drine. Tri velike uzvodne hidroelektrane — Višegrad, HE „Bajina Bašta” u Perućcu i HE „Zvornik” na izlazu iz Zvorničkog jezera — ublažile su u prvim satima vršni udar voda iz gornjeg sliva, ali pri dotocima koji su na srednjoj i donjoj Drini prelazili 3.500 do 4.000 kubnih metara u sekundi prelivna polja morala su da propuštaju ogromne vodene mase. Nizvodno od Zvornika i Banje Koviljače, gde reka napušta tesnac i ulazi u nisku aluvijalnu ravan, taj talas se sreo sa nabujalim pritokama i visokim usporom reke Save.

Drugi, za brdska naselja i putnu mrežu još razorniji proces, odigrao se u kratkim, strmim bujičnim slivovima i geološki nestabilnim padinama. Rečice i potoci koji leti jedva prekrivaju šljunkovito dno — Rogačica, Pilica, Ljuboviđa, Bogoštica, Čađavica, Kržava, Brštica, Korenita, Štira i Lešnica na desnoj, odnosno Drinjača, Kravica, Križevica, Sapna, Hoča i Janja na levoj obali — u roku od nekoliko časova porasli su za tri do pet metara, noseći balvane, krupne kamene blokove, mostovske konstrukcije i delove potkopanih obala.

Srednji tok na desnoj obali: hiljadu klizišta oko Bajine Bašte i bujica u Ljuboviji

Na prostoru opštine Bajina Bašta najteži udar nisu izazvale vode Perućačkog jezera, već bujični vodotoci i odroni na istočnim i jugoistočnim obroncima planine Tare i u slivu reke Rogačice. Tokom 14. i 15. maja 2014. u selima Kostojevići, Gvozdac, Rogačica, Dub, Zaglavak i Zarožje pokrenulo se više od hiljadu pojedinačnih klizišta i odrona. Čitavi delovi šumskih padina sa voćnjacima i seoskim putevima skliznuli su u doline potoka, rušeći desetine porodičnih kuća i ekonomskih zgrada, prekidajući dalekovode i odsecajući zaseoke od opštinskog središta.

Bujice reka Rogačice, Pilice i Solotuše potkopale su trupove državnih saobraćajnica koje povezuju Bajinu Baštu sa Užicem, Kosjerićem i Valjevom, a više armiranobetonskih i čeličnih seoskih mostova istrgnuto je sa obalnih oslonaca. Na pojedinim deonicama pored Drine, između Rogačice i Bačevaca, odroni kamena i zemlje zatrpali su kolovoz, pa se snabdevanje odsečenih domaćinstava pijaćom vodom, hranom i lekovima u prvim danima odvijalo terenskim vozilima spasilačkih službi i pešačkim stazama preko kosa.

Nizvodno u Azbukovici, središte udara bilo je u opštini Ljubovija. Reka Ljuboviđa, koja skuplja vode sa strmih padina Jablanika, Medvednika i Sokolske planine, dostigla je u noći između 14. i 15. maja istorijski vodostaj, prebacila odbrambene nasipe i razlila se kroz samo gradsko jezgro Ljubovije. Poplavljeno je više stotina stambenih i poslovnih objekata, javnih ustanova i proizvodnih pogona, dok je silina matice srušila most na državnom putu IB reda broj 28 na ulazu u varoš, čime je prekinuta glavna podrinjska drumska arterija između Malog Zvornika i Bajine Bašte.

Klizište kod Starog mosta u Malom Zvorniku i katastrofa u kotlini Krupnja

Jedan od inženjerski najdramatičnijih prizora čitavih majskih poplava u Podrinju odigrao se u Malom Zvorniku, u uskom pojasu između šumovitog brda i desne obale Drine. Neposredno uz oslonac istorijskog Mosta kralja Aleksandra I Karađorđevića pokrenulo se ogromno duboko klizište čija se masa procenjivala na više stotina hiljada kubnih metara raskvašene zemlje, gline i drobine. Zemljani jezik ne samo da je u potpunosti zatrpao magistralni put i pokidao vodovodne i telekomunikacione instalacije, već je prodro u samo korito Drine i suzio njenu maticu.

Zbog opasnosti da novo obrušavanje pregradi reku i izazove povratni poplavni talas uzvodno ka brani HE „Zvornik” i nižim delovima oba grada, pešački granični prelaz na Starom mostu hitno je zatvoren, a stanovništvo iz ugrožene zone evakuisano. Kako je jedina drumska veza kroz tesnac bila prekinuta nedeljama, vojska i putarska preduzeća prokrčili su privremeni brdski obilazni put dug jedanaest kilometara preko Radalja i Donje Borine, dok je trajna stabilizacija padine kod mosta zahtevala složene geotehničke radove i betonsku galeriju.

Istovremeno je u zaleđu zvorničke deonice, u Rađevini, opština Krupanj doživela razaranje bez presedana u novijoj istoriji tog kraja. Četiri planinske rečice — Bogoštica, Čađavica, Kržava i Brštica — koje se u samoj varoši spajaju u Likodru, pretvorile su usku kotlinu u bujično ždrelo. Potkopano je i srušeno 38 zidanih kuća, stotine domova su teško oštećene, odneti su mostovi i delovi ulica sa kompletnom infrastrukturom, pa je Krupanj gotovo tri dana bio potpuno fizički i komunikaciono odsečen.

Nepogodu u Rađevini pratila je i teška ekološka havarija: u selu Kostajnik, usled klizišta i bujičnog pritiska, popustila je brana zatvorenog flotacijskog jalovišta nekadašnjeg rudnika antimona „Stolice”. Preko 100.000 kubnih metara sivog rudničkog mulja opterećenog antimonom, arsenom, olovom i cinkom izlilo se u Kostajnički potok, a odatle u reku Korenitu i dalje u Jadar, taložeći se po priobalnim njivama sve do ulaska u Drinu, što je detaljno obrađeno u posebnom članku o poplavama u Krupnju 2014. godine.

Leva obala u Bosni i Hercegovini: od Šekovića, Srebrenice i Zvornika do Janje i Bijeljine

Na levoj obali Drine u Bosni i Hercegovini ciklonske padavine od 14. do 17. maja pogodile su podjednako brdske opštine srednjeg Podrinja i nisku Semberiju. U slivu reke Drinjače najteži udar pretrpeli su Šekovići, čije je gradsko središte potopljeno bujičnim talasom visokim preko dva metra, dok su na području opština Srebrenica i Bratunac nabujale Križevica, Kravica, Jadar i Glogova odnele brojne mostove, prekinule regionalne puteve i pokrenule više stotina klizišta koja su ugrozila povratnička i seoska domaćinstva.

Na teritoriji Grada Zvornika bujične pritoke Sapna i Hoča izlile su se iz korita i poplavile stotine kuća u Karakaju, Čelopeku, Ekonomiji i Donjem Šepku, dok je na okolnim glinovitim kosama registrovano preko dve stotine aktivnih klizišta. Posebno teška pomeranja tla zabeležena su u naselju Boškovići, gde je duboko klizište pomerilo čitave grupe kuća, izlomilo lokalne saobraćajnice i trajno promenilo konfiguraciju terena, zbog čega su desetine porodica morale biti trajno raseljene na nove građevinske lokacije.

Severno od Zvornika, u ravničarskom delu donjeg Podrinja i Semberije na području Grada Bijeljine, vodena stihija dostigla je najširi prostorni obuhvat. Visoki talas Drine — čiji je protok u kombinaciji sa pritokama prevazišao propusnu moć priobalnih odbrana — izazvao je izlivanje u Janji (gde se istoimena reka uliva u Drinu), Amajlijama, Popovima i Dijelovima. Neposredno potom, popuštanje nasipa na reci Savi kod Rače i Batkovića u zoni blizu ušća Drine u Savu dovelo je do plavljenja čitavog niza semberijskih sela (Balatun, Velino Selo, Brodac, Crnjelovo, Ostojićevo), evakuacije oko deset hiljada stanovnika i potapanja više hiljada kuća, farmi i staklenika.

Donje Podrinje u Srbiji i naknadni udar avgustovskih bujica

Na desnoj obali donjeg toka, na teritoriji Grada Loznice i susedne mačvanske opštine Bogatić kod Badovinaca, majski poplavni talas razlio se širokom dolinom Jadra i priobaljem Drine. Pored plavljenja hiljada hektara zasejanih njiva u Jelavu, Lipničkom Šoru, Lešnici, Novom Selu i Bradiću, bujica Jadra teško je oštetila armiranobetonski most u Dragincu koji je napukao po sredini, dok je u Koreniti stradalo osam kilometara seoskog vodovoda uz zagađenje bunara jalovinom iz Kostajnika.

Klimatska nestabilnost nastavila se i tokom leta 2014. godine, potvrđujući koliko su plitka korita potoka na padinama Gučeva i Boranje ostala ranjiva nakon majskog zasićenja. U utorak uveče, 5. avgusta 2014. godine, snažan lokalni grmljavinski oblak izručio je na Loznicu i dvanest prigradskih mesnih zajednica 67 litara kiše po kvadratnom metru. U Banji Koviljači bujice sa Gučeva odnele su jedan ljudski život, prodrle u 150 domaćinstava, Specijalnu bolnicu za rehabilitaciju i istorijski banjski park, te pokrenule nova klizišta u Trbušnici, Zajači i Paskovcu — o čemu govori zasebni članak o poplavama u Loznici 2014. godine.

Zvanične procene potreba za oporavak i obnova na obe obale (2014–2016)

Neposredno po povlačenju majskih voda, vlade Srbije i Bosne i Hercegovine pokrenule su, uz jedinstvenu metodologiju Evropske unije, Ujedinjenih nacija (UNDP i ILO) i Svetske banke, sveobuhvatne procene štete, ekonomskih gubitaka i potreba za oporavak (Recovery Needs Assessment — RNA). U izveštaju Vlade Republike Srbije iz jula 2014. godine, detaljno sprovedenom u 24 najteže pogođene lokalne samouprave — među kojima su u Podrinju bili Krupanj, Loznica, Mali Zvornik, Ljubovija i Bajina Bašta — ukupni efekti nepogode procenjeni su na 1,525 milijardi evra (odnosno oko 1,7 milijardi evra na nivou cele države), pri čemu su najveći teret podneli energetika, stanovanje, poljoprivreda i saobraćajna infrastruktura.

Paralelna procena potreba za oporavak u Bosni i Hercegovini, objavljena u junu 2014. godine u saradnji domaćih institucija sa Evropskom unijom, UN/ILO i Svetskom bankom, utvrdila je ukupne štete i gubitke od približno 2,04 milijarde evra (3,98 milijardi konvertibilnih maraka, što je odgovaralo blizu petnaest procenata tadašnjeg bruto domaćeg proizvoda zemlje). U podrinjskom i semberijskom pojasu najveće pojedinačne štete na stambenom fondu, poljoprivredi i putevima zabeležene su u Bijeljini (sa Janjom), Zvorniku, Šekovićima, Bratuncu i Srebrenici.

Na osnovu ova dva državna izveštaja, Evropska komisija je u saradnji sa Francuskom i Slovenijom organizovala 16. jula 2014. u Briselu međunarodnu donatorsku konferenciju na kojoj je za obnovu u Srbiji i Bosni i Hercegovini obezbeđeno više od 1,7 milijardi evra bespovratnih donacija i povoljnih razvojnih kredita. U Srbiji je u julu 2014. usvojen poseban Zakon o otklanjanju posledica poplava i uspostavljena Kancelarija za pomoć i obnovu poplavljenih područja, preko koje su tokom 2014, 2015. i 2016. izgrađene stotine novih tipskih i montažnih kuća, podignute bujične pregrade na pritokama u Rađevini i Azbukovici, stabilizovano klizište u Malom Zvorniku i zatvoreno jalovište u Kostajniku, dok su u BiH kroz Program za oporavak od poplava EU i UNDP-a te projekte Svetske banke obnovljeni hiljade domova, škole, mostovi i odbrambeni nasipi u Semberiji i srednjem Podrinju.