Foča

Položaj Foče na ušću Ćehotine u Drinu i demografska slika

Fočanska kotlina spušta se na nadmorsku visinu od 390 do 420 metara usred visokog planinskog okvira jugoistočne Bosne i Hercegovine, tačno na mestu gde u hladnu, prozirno zelenu maticu gornje Drine sa jugoistoka utiče njena velika desna pritoka Ćehotina, donoseći vode iz pljevaljskog i čajničkog kraja. Samo nekoliko kilometara uzvodno od grada Drina prima i bistre planinske reke Sutjesku i Bistricu. Kako na čitavom potezu od nastanka Drine na Šćepan Polju kroz Foču, Ustikolinu i Goražde nema velikih akumulacionih brana, reka kroz grad protiče u svom prirodnom planinskom režimu — brza, bogata kiseonikom, sa belim šljunkovitim sprudovima i ostrvcima.

Gradsko tkivo razvilo se na rečnim terasama oko samog rta na sastavu Ćehotine i Drine (četvrti Gornje Polje, Donje Polje, centar, Prijeka čaršija, Pazarište, Lazarevo i Obilićevo), spajajući obale nizom mostova preko obe reke. Uz tradicionalnu ulogu trgovačkog i zanatskog središta gornjeg Podrinja i Stare Hercegovine, savremenu Foču izrazito obeležava univerzitetski i zdravstveni život: u gradu rade Medicinski fakultet i Pravoslavni bogoslovski fakultet Svetog Vasilija Ostroškog (u sastavu Univerziteta u Istočnom Sarajevu), kao i velika Univerzitetska bolnica.

Prema konačnim rezultatima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), u samom gradskom naselju Foča živelo je 11.237 stanovnika, dok je čitava Opština Foča (jedna od površinski najvećih u BiH sa 1.115 km² i 101 naseljenim mestom, od Broda na Drini, Miljevine i Tjentišta do Zavaita i Čelebića) imala 18.288 stanovnika. Manji severni deo nekadašnje opštine nizvodno uz Drinu oko ušća Koline čini zasebnu općinu Foča u FBiH (Foča-Ustikolina) u Bosansko-podrinjskom kantonu Goražde.

Srednjovekovna Hoča (1368) na dubrovačkom putu i prvo sedište Hercegovačkog sandžaka

Župska kotlina na sastavu dveju reka pripadala je u srednjem veku prostranoj župi Drini, o čijoj naseljenosti svedoče brojne nekropole stećaka u okolnim selima (poput Crkvine u Vrbnici, Rataja i Potpeća). U sačuvanim pisanim vrelima grad se prvi put pouzdano javlja 1368. godine u knjigama Dubrovačkog arhiva pod slovenskim imenom Hoča (ili Hotča), kao otvoreni trg na glavnom kopnenom putu koji je spajao Dubrovnik preko Čemerna i Zelengore sa dolinom Drine (Via Jesera i Via Drine). Iz Hoče su se dubrovački karavani račvali u dva pravca: jedan je pratio Drinu nizvodno prema Goraždu, Srebrenici i Zvorniku, a drugi išao dolinom Ćehotine preko Pljevalja i Prijepolja ka Raškoj, Nišu i Carigradu.

Od poslednjih decenija XIV veka (posle 1373. godine) Hoča ulazi u sastav poseda vlastelinske porodice Kosača, postajući jedno od njihovih najbogatijih privrednih središta u kom Dubrovčani drže stalnu trgovačku koloniju i kreditiraju obradu metala, voska i koža. Po ulasku u sastav Osmanskog carstva 1465. godine, nekadašnja Hoča prelazi u glasovni oblik Foča i dobija prvorazredni upravni značaj: od osnivanja Hercegovačkog sandžaka 1470. godine pa sve do 1572. godine (kada se sedište premešta u Pljevlja) Foča je stolno mesto hercegovačkih sandžak-begova.

Tokom XVI i XVII veka — što živopisno beleži i osmanski putopisac Evlija Čelebija prilikom boravka u Foči 1664. godine — grad se širi na sedamnaest mahala sa javnim kupatilima, medresama, karavan-sarajima, vinogradima na sunčanim padinama iznad Drine i nadaleko čuvenim esnafima fočanskih kujundžija, zlatara i nožara, čiji su okovani handžari, sablje i filigranski predmeti stizali do Carigrada, Venecije i Kaira.

Aladža džamija, Prijeka čaršija i Sahat-kula Mehmed-paše Kukavice

Zlatno doba osmanskog graditeljstva u gornjem Podrinju najpotpunije se ogleda u Aladža džamiji (džamiji Hasana Nazira ili Šarenoj džamiji) na desnoj obali Ćehotine, proglašenoj nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Podigao ju je 1550/1551. godine Hasan Nazir (sin Jusufov, rodom iz fočanskog kraja, visoki carski nadzornik državnih prihoda u Bosni), a neimarske radove vodio je majstor Ramadan-aga, blizak saradnik škole Kodža Mimara Sinana.

Sklad kamena i slikanog ukrasa Aladža džamije

Izvedena u čistom klasičnom stilu kao jednoprostorna potkupolna građevina od pravilno klesanih blokova sedre i krečnjaka, sa tremom na mermernim stubovima i vitkom četrnaestougaonom munarom visokom 36 metara, Aladža je ime („Šarena”) dobila po izuzetnom višebojnom zidnom slikarstvu cvetnih arabeski i kaligrafskih medaljona u unutrašnjosti i pod kupolama trema, kao i po fino rezbarenom kamenom mihrabu i minberu. U avgustu 1992. godine tokom rata u Bosni i Hercegovini džamija je minirana i potpuno srušena, a njeni kameni ostaci odvezeni na obalu Drine. Posle pronalaska i konzervacije izvornih fragmenata, od 2014. do 2019. godine izvedena je temeljna stručna obnova na autentičnim temeljima i od istog kamena, pa je Aladža džamija svečano ponovo otvorena u maju 2019. godine.

Prijeka čaršija, Sahat-kula (1758–1761) i Careva džamija

Iznad središta grada, duž stare trgovačke padine, pruža se istorijska celina Prijeke čaršije, nad kojom dominira kamena Sahat-kula Mehmed-paše Kukavice (nacionalni spomenik BiH). Kula kvadratne osnove, visoka oko dvadeset metara sa satnim mehanizmom i biforama pod šatorastim krovom, podignuta je između 1758. i 1761. godine u okviru velike vakufske zadužbine bosanskog vezira Mehmed-paše Kukavice (rođenog u selu Popov Most u dolini Sutjeske), koji je u čaršiji bio sagradio i veliki han, medresu, šadrvan, dućane i džamiju. Neposredno na susednom bregu Pazarištu uzdiže se i obnovljena Careva džamija (džamija sultana Bajazida II Valije, izvorno podignuta 1500/1501. godine).

Muzej Stare Hercegovine, Hram Svetog Nikole i Saborni hram Svetog Save

Kulturno središte na glavnom gradskom Trgu kralja Petra čini JU Muzej Stare Hercegovine, osnovana 1956. godine u reprezentativnom spratnom zdanju nekadašnjeg austrougarskog hotela „Gerstl” iz 1906. godine. Kroz pet stalnih tematskih postavki muzej posetiocu pruža sistematičan ključ za razumevanje čitave regije: arheološko-istorijsku postavku „Foča u prošlosti” (od praistorijskog oružja, antičkih nalaza i srednjovekovne Hoče do austrougarskog urbanizma), bogatu etnografsku postavku sa gradskim enterijerom XIX veka, oruđem fočanskih kujundžija i maketama tradicionalnog drinskog splavarenja, dokumentarnu izložbu o Fočanskom periodu NOB-a od januara do maja 1942. godine (kada je Foča bila centar slobodne teritorije i mesto donošenja „Fočanskih propisa”), postavku posvećenu dr Ristu Jeremiću (prvom hirurgu u BiH i istoričaru medicine rođenom u Foči), te spomen-sobu poginulim borcima i civilima iz rata 1992–1995.

Pravoslavno graditeljsko nasleđe u Foči obeležavaju dva hrama snažnog vizuelnog i duhovnog prisustva. Na padini nekadašnje Srpske varoši iznad Ćehotine stoji kameni Hram Svetog Nikole, građen uz carski ferman i osveštan 1857. godine pod rukom neimara Spasoja Vulića. Zaštićen kao nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine, ovaj trobrodni hram sa dvanaest malih kupola u unutrašnjosti čuva raskošan duborezni ikonostas i dragocenu riznicu ikona kritskih, srpskih i ruskih majstora od XVII do XIX veka. U ravnom delu gradskog centra uz desnu obalu Ćehotine podignut je od 2006. godine monumentalni Saborni hram Svetog Save, građen u srpsko-vizantijskom duhu od belog kamena kao jedna od najvećih pravoslavnih crkava na tlu Bosne i Hercegovine.

Gde se završava Podrinje, a počinju Šćepan Polje, Tara, Piva i Sutjeska

U prostornoj organizaciji vodiča kroz Podrinje, Foča predstavlja južnu kapiju i tačku na kojoj se rečna dolina susreće sa visokim dinarskim krasom. Devet kilometara zapadno od grada, u dolini reke Bistrice kod Miljevine (uz stari drum prema Kalinoviku i Sarajevu), nalaze se čuvene Pješčane piramide — redak prirodni geomorfološki oblik stubova, žlebova i kupastih kula od peskovite gline visokih i do dvadeset metara, koje kiša, vetar i zimski mraz neprestano spiraju i vajaju u stalno promenljiv reljef, dok se nedaleko u kanjonu Bistrice otvara i prostrani speleološki sistem pećine Ledenjače i Kukavice.

Južno od Foče magistralni put M-18 prati gornju Drinu uzvodno kroz Brod na Drini i Bastase — zonu poznatu po drvenim kampovima za splavarenje i rafting gumenim čamcima na bukovima Tare i gornje Drine — sve do graničnog prelaza Hum — Šćepan Polje (25 km od Foče, na 433 m n. v.), gde se ispod grebena srednjovekovnog Soko-grada hercega Stefana Vukčića Kosače spajaju planinske reke Tara i Piva i grade Drinu. Kod Broda na Drini odvaja se drugi planinski koridor (M-20) uz klisuru Sutjeske ka Tjentištu, memorijalnoj Dolini heroja, prašumi Perućici i Nacionalnom parku Sutjeska podno Maglića (2.386 m, najvišeg vrha BiH), Volujka i Zelengore sa njenim glacijalnim jezerima. Krenuvši pak iz Foče na sever nizvodno uz Drinu, putnik za deset kilometara ulazi u Ustikolinu, a za trideset tri u Goražde, prateći trasu opisanu u vodiču Izlet uz gornju Drinu: Goražde, Ustikolina i Foča, dok istočni put uz dolinu Ćehotine preko Dragočave i Čelebića povezuje Foču sa Pljevljima.