Stećci u Podrinju — UNESCO nekropole i lokalna mramorja

Šta su stećci i šta obuhvata međudržavni UNESCO upis iz 2016. godine

Stećci su srednjovekovni monolitni kameni nadgrobni spomenici — teški od nekoliko stotina kilograma do više tona — koji predstavljaju autentičnu i u evropskoj sepulkralnoj umetnosti jedinstvenu pojavu razvijenu na tlu centralnog i zapadnog Balkana. Na ukupnom prostoru rasprostiranja naučno je popisano oko 70.000 stećaka na više od 3.300 lokaliteta, od kojih se najveća koncentracija nalazi u Bosni i Hercegovini (oko 60.000), a hiljade primeraka prate granične pojaseve zapadne Srbije, zapadne Crne Gore i južne Hrvatske. U samim srednjovekovnim ćiriličnim natpisima uklesanim u kamen ovaj spomenik nikada se ne naziva poznijim terminom stećak (koji u nauku ulazi u XIX veku za „kamen koji stoji”), već bilig (beleg), kamen ili kuća, dok ih narod u Podrinju najčešće imenuje kao mramorje, mramorovi ili grčko groblje.

Istorijska nauka i arheologija odavno su opovrgle romantičarsku tezu iz XIX veka koja je stećke pripisivala isključivo jednom verskom pokretu („bogumilima”). Neposredni natpisi, zadužbinski kontakti, položaj grobalja uz pravoslavne i katoličke srednjovekovne crkve i grobni nalazi dokazuju da su pod stećcima tokom XIV i XV veka sahranjivani pripadnici sve tri hrišćanske crkvene zajednice tog doba — Srpske pravoslavne crkve, Crkve bosanske i Rimokatoličke crkve — od krupne vlastele i vitezova do slobodnih stočara (vlaha) i seoskih starešina.

Polazeći od takvog zajedničkog nasleđa, Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Hrvatska i Srbija pripremile su zajednički nominacioni dosije koji je u julu 2016. godine na 40. zasedanju Komiteta za svetsku baštinu u Istanbulu rezultirao upisom dobra Stećci — srednjovekovna groblja nadgrobnih spomenika na UNESCO listu svetske baštine pod referentnim brojem 1504 (prema kriterijumima iii i vi). Od ukupno 28 izabranih reprezentativnih nekropola (20 u BiH, 3 u Srbiji, 3 u Crnoj Gori i 2 u Hrvatskoj), značajan niz komponenti pripada upravo reci Drini i njenom širem slivu.

Koje nekropole u Podrinju i istočnoj Bosni nose status svetske baštine UNESCO-a

Na desnoj obali srednjeg toka Drine, na teritoriji opštine Bajina Bašta u Srbiji, nalaze se dve neposredno susedne komponente serijskog UNESCO dobra. Prva je Mramorje u Perućcu (oznaka 1504-029), smeštena na otvorenoj rečnoj terasi uz samu Drinu u naselju Perućac sa 88 krupnih krečnjačkih monolita gotovo bez ukrasa. Druga je planinsko Mramorje u Rastištu (oznaka 1504-030) u okviru Nacionalnog parka Tara uz granicu sa BiH, sastavljeno od celina Uroševine i Gajevi sa sedamdesetak spomenika ukrašenih mačevima, lukom i strelom, polumesecom i krstovima (treća komponenta u Srbiji, Grčko groblje u Hrti kod Prijepolja pod oznakom 1504-028, leži južnije u slivu Lima, najveće pritoke Drine).

U gornjem Podrinju i istočnobosanskom zaleđu unutar Bosne i Hercegovine, direktno na UNESCO listi od 28 komponenti upisane su tri izuzetne nekropole. U opštini Foča (Republika Srpska, BiH) na visokoj planinskoj visoravni prema Zelengori nalazi se nekropola Mramor u Vrbici (oznaka 1504-018) sa preko dvesta stećaka u netaknutom pejzažu. Na području grada Goražda (Federacija BiH, Bosansko-podrinjski kanton Goražde) upisana je nekropola Kučarin u Hrančićima (u literaturi beležena i kao Kučarin — Donje Selo, oznaka 1504-012) sa više od trista spomenika među kojima su bogato reljefno obrađeni sljemenjaci.

Treća istočnobosanska komponenta u neposrednom razvođu ka srednjoj i gornjoj Drini jeste čuvena nekropola Borak u selu Burati kod Rogatice (oznaka 1504-004), postavljena iznad klisure Prače sa preko dvesta monolita iz doba vlastelinske porodice Pavlovića. Ako se posmatra sam nastanak Drine kod Šćepan Polja, nizu u slivu pripada i crnogorska komponenta Grčko groblje u Šćepan Polju (opština Plužine, oznaka 1504-026) iznad sastavaka Pive i Tare.

Oblici ploča, sanduka, sljemenjaka i krstača i odlike podrinjske radionice

Da bi čitalac na terenu razlikovao vrste spomenika, naučna klasifikacija (koju je u XX veku sistematizovao istoričar umetnosti Šefik Bešlagić) deli stećke na dve velike porodice: ležeće i stojeće nadgrobnike. Među ležećima najstariji i najrasprostranjeniji oblik jeste vodoravna pravougaona ploča (visine do 30 centimetara), iz koje se razvio visoki kubični sanduk (običan ili sa isklesanim postoljem u vidu stepenika, ponekad i kao dvojni sanduk za dva pokojnika). Arhitektonski najsloženiji ležeći oblik predstavlja sljemenjak (sarkofag ili kuća na dve vode, sa zabatima i blago uvučenim stranama), kakvi dominiraju u Perućcu, na Uroševinama u Rastištu i u okolini Foče i Goražda.

Krajem XV i na prelazu u XVI vek u srednjem i donjem Podrinju sve češće se javljaju stojeći spomenici: uspravni kameni stubovi (često završeni polukružnim „jabukama” ili krovastim završetkom) i monumentalne kamene krstače. Upravo u dolini Drine, u Rađevini oko Krupnja, u Azbukovici i oko Srebrenice i Zvornika, arheolozi prate postepeni evolutivni prelaz sa srednjovekovnog ležećeg mramora na uspravni nadgrobni beleg (rane krstaše u hrišćanskim i najstarije šehidske nišane sa motivima mača, koplja i polumeseca u ranim osmanskim grobljima istočne Bosne, koje su klesali isti domaći majstori).

U pogledu ukrašavanja, nauka izdvaja posebnu istočnobosansku (podrinjsko-ludmersku) klesarsku školu čija su glavna središta bila u oblasti Srebrenice, Bratunca, Vlasenice, Zvornika, Kladnja i Rogatice. Za razliku od hercegovačke škole u kojoj preovlađuju narativne figuralne scene (kolo, lov na jelena, viteški turnir) i slepe arkade, majstori srednjeg Podrinja negovali su prefinjeni biljni i geometrijski plitki reljef: izvijene lozice sa trolistovima i grozdovima, spirale u obliku slova „S”, tordirane vrpce (užad) duž ivica, rozete, polumesec, štitove sa mačevima, luk i strelu i stilizovano drvo života, dok se na desnoj obali pod Tarom radionica okrenula strogoj, gotovo neukrašenoj monumentalnosti masivnog kamena.

Značajne nekropole u Podrinju van užeg UNESCO izbora od 28 lokacija

Upis 28 lokacija na listu UNESCO-a obuhvatio je samo mali uzorak najreprezentativnijih celina, dok se duž obe obale Drine nalaze desetine nekropola zaštićenih kao nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine ili spomenici kulture Republike Srbije. U gornjem toku, pored Vrbice, u opštini Foča ističe se lokalitet Crkvina u Čelebićima / Vrbici i nekropola u Cvilinu / Presjeci kod Ustikoline, gde su sačuvani krupni sljemenjaci i ćirilični natpis kneza Tvrdisava Brankovića.

Srednje Podrinje na levoj obali — istorijska oblast Ludmer i Osat u opštinama Srebrenica i Bratunac — izuzetno je bogato stećcima: status nacionalnog spomenika BiH imaju nekropola Mramorje u Bučju kod Srebrenice, groblja u Klotjevcu iznad samog kanjona Drine, Sućesci i Đurđevcu. Severnije, na području grada Zvornika i nekadašnje župe Birač, značajne skupine stećaka sa spiralnim i biljnim reljefima i važnim ćiriličnim natpisima zabeležene su u Gornjoj Glumini, Šćemliji, Križevićima i Drinjači.

Mramorja u Azbukovici, Malom Zvorniku, Rađevini i Jadru na desnoj obali

Na desnoj obali u Srbiji srednjovekovni mramorovi nipošto se ne završavaju kod Bajine Bašte. U opštini Ljubovija (Azbukovica) zaštićene i evidentirane nekropole nalaze se u Lonjinu uz samu Drinu, Uzovnici, Gornjoj Košlji i Torniku. Nizvodno, u opštini Mali Zvornik, skupine stećaka poznate su u Brasini, Culinama i Radalju na padinama Boranje.

Posebno gusto i naučno dragoceno središte na desnoj obali jeste Rađevina oko Krupnja (sela Bela Crkva, Tolisavac, Kržava, Brezovice, Krasava i Dvorska — pri čemu se i sam naziv oblasti u narodnom predanju vezuje za mramor legendarnog vojvode Rađa na Rađevom kamenu), odakle se pojas mramorja spušta u dolinu Jadra i okolinu Loznice i Lešnice (lokaliteti u Koreniti, Runjanima i pod Cerskim grebenom). Taj neprekinuti niz od Durmitora i Zelengore do Cera najuverljivije svedoči o kulturnom jedinstvu podrinjskog srednjeg veka.

Gde je najpreglednije upoznati stećke u Podrinju na terenu

Posetiocima koji prvi put žele da izbliza sagledaju razmere, klesarsku obradu i raznovrsnost oblika srednjovekovnih stećaka bez lutanja po neobeleženim šumskim parcelama, najpregledniji ulaz u temu pruža par upisanih UNESCO lokaliteta u opštini Bajina Bašta: ravničarsko Mramorje u Perućcu neposredno pored regionalnog puta i obale Drine, te planinsko Mramorje u Rastištu sa reljefnim predstavama oružja i krstova, koji su povezani u namenskom planu Izlet: Perućac i Rastište.

U uzvodnim i srednjim gradskim središtima na levoj obali pojedinačni reprezentativni primerci sa natpisima i bogatom ornamentikom mogu se videti i u lapidarijumima regionalnih muzejskih ustanova — uključujući zbirku Muzeja Stare Hercegovine u Foči i muzejske postavke u Zvorniku i Semberiji.