Ustikolina

Gde se nalazi Ustikolina i kako je ustrojena općina u dolini gornje Drine

Deset kilometara severno (nizvodno) od Foče i dvadeset tri kilometra južno (uzvodno) od Goražda, dolina gornje Drine otvara se u pitomo terasasto proširenje na nadmorskoj visini od oko 370 metara. Sa zapadne strane, spuštajući se sa jugoistočnih obronaka Jahorine kroz Jabuku, u Drinu utiče bistra planinska pritoka Kolina. Upravo taj hidrografski spoj skovao je stari slovenski naziv mesta: Ustikolina znači doslovno „ušće Koline”. Dok samo naselje Ustikolina leži na levoj obali Drine uz magistralni put M-20, direktno preko drinskog mosta na desnoj obali prostire se prostrano i plodno polje Cvilin.

U administrativnoj podeli Bosne i Hercegovine uspostavljenoj nakon 1995. godine, Ustikolina je sedište Općine Foča u FBiH (u javnoj upravi i svakodnevnom govoru uobičajeno nazivane Foča-Ustikolina), jedne od tri jedinice lokalne samouprave koje čine Bosansko-podrinjski kanton Goražde u entitetu Federacija Bosne i Hercegovine.

Prema konačnim podacima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), u samom naseljenom mestu Ustikolina živelo je 882 stanovnika, dok je čitava Općina Foča u FBiH u 25 naseljenih mesta (uključujući Cvilin, Jabuku, Filipoviće, Mrđeliće i Zebinu Šumu) imala 1.933 stanovnika.

Srednjovekovni trg na Drinskom putu i zaštićene nekropole stećaka

Zbog mirnijeg i plićeg rečnog profila između ušća Koline i polja Cvilin, ovde je vekovima funkcionisao jedan od najvažnijih brodova (gazova i skela) na gornjoj Drini. U knjigama Dubrovačkog arhiva Ustikolina se javlja krajem XIV i početkom XV veka — sa izričitim pomenima carinarnice i otvorenog trga iz 1399. i 1413. godine — kao značajna trgovačka stanica u posedu velikaške porodice Kosača, na delu karavanskog puta Via Drine koji je iz Hoče (Foče) vodio prema Goraždu, Prači i unutrašnjosti Bosne.

O razvijenosti srednjovekovne župe oko ušća Koline svedoče izuzetno očuvane nekropole stećaka na obema obalama Drine, upisane u listu nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Na desnoj obali, na lokalitetu Kućarin — Donje Polje u Cvilinu, evidentirana je velika nekropola od preko dve stotine stećaka (sanduka, ploča i sljemenjaka ukrašenih polumesecima, rozetama, mačevima i štitovima), dok su u brdskom zaleđu leve obale zaštićene istorijske celine u Zebinoj Šumi, gde se prati neposredan prelaz srednjovekovne klesarske tradicije stećaka u najstarije osmanske nišane s kraja XV veka.

Turhan Emin-begova džamija i groblje na Presjeci — predanje i istorijski izvori

Najprepoznatljivije graditeljsko znamenje mesta jeste Turhan Emin-begova džamija u središtu Ustikoline, proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Masivnih kamenih zidova pod visokim četvorovodnim krovom i sa vitkom kamenom munarom koja dominira čitavom dolinom, ova bogomolja u narodnoj tradiciji uživa glas najstarije džamije u Bosni i Hercegovini, uz široko ukorenjeno predanje da je podignuta 1448. ili 1449. godine — u doba kada su osmanske posade već držale pojedine prelazne tačke u gornjem Podrinju petnaestak godina pre konačnog pada Bosanskog kraljevstva (1463).

U dokumentaciji Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine (KONS BiH) i epigrafskim istraživanjima orijentaliste Mehmeda Mujezinovića ovo predanje se pažljivo razmatra u svetlu materijalnih natpisa sa obližnjeg starog osmanskog groblja na Presjeci kod Ustikoline (takođe nacionalnog spomenika BiH, u narodu poznatog kao staro šehitsko ili vojničko groblje iz doba osvajanja). Na Presjeci je, naime, sačuvan autentični mermerni nišan samog Turhan Emin-bega sa arapskim natpisom u kom je kao godina njegove smrti uklesana hidžretska 969. godina, što odgovara 1561/1562. godini.

Na osnovu tog prvorazrednog epigrafskog dokaza istoričari zaključuju da istorijski Turhan Emin-beg nije mogao lično graditi džamiju 1448. godine, već je živeo sredinom XVI veka: sasvim je verovatno da je u Ustikolini već sredinom ili u drugoj polovini XV veka postojala rana osmanska vojnička bogomolja (mesdžid ili prvobitna džamija), koju je potom u XVI veku iz temelja u kamenu obnovio i bogato uvakufio Turhan Emin-beg, pa je njegovo ime potisnulo starijeg osnivača uz zadržavanje tradicije o 1448/49. godini. Burni XX vek doneo je džamiji teška stradanja: spaljena je u Drugom svetskom ratu 1941. godine (obnovljena 1956), a u proleće 1992. godine minirana i srušena do temelja, nakon čega je ponovo sazidana u kamenu i otvorena u julu 2007. godine. Na uzvišenju u naselju nalazi se i pravoslavni Hram Silaska Svetog Duha na apostole (Svete Trojice), podignut 1936. godine.

Ustikolina kao mirna stanica na putu između Foče i Goražda

Za putnika koji obilazi gornji tok Drine magistralom M-20, Ustikolina je pregledna i tiha međustanica na manje od petnaest minuta vožnje od Foče i oko dvadeset pet minuta od Goražda. Iz samog centra naselja kratka šetnja vodi do ušća planinske Koline u široku zelenu maticu Drine i drumskog mosta koji prelazi u ravnicu Cvilina na desnoj obali. Kako uvezati posetu Turhan Emin-begovoj džamiji i nekropoli u Cvilinu sa spomenicima u susednim gradovima prikazano je na stranici Izlet uz gornju Drinu: Goražde, Ustikolina i Foča.