Rimski municipijum u Skelanima (Municipium Malvesiatium)

Zašto se rimski grad razvio na drinskom prelazu u Skelanima

U antičkoj geografiji rimske provincije Dalmacije srednji tok Drine imao je izuzetan privredni i vojni značaj. Kroz skelansko polje — široku i plodnu rečnu terasu na izlazu Drine iz dubokog kanjona — ukrštali su se dolinski drum koji je povezivao jadransko zaleđe i panonsku ravnicu (prema Sirmijumu i basenu Save) i poprečni prelaz ka zapadnoj Srbiji. Istovremeno, zaleđe Srebrenice i Bratunca činilo je središte čuvene rudarske oblasti Argentaria sa upravnim sedištem u obližnjoj Domaviji (Gradina u Sasama), odakle su se srebro i olovo otpremali pod carskim nadzorom.

Na takvom čvorištu u I veku naše ere, u vreme dinastije Flavijevaca (careva Vespazijana, Tita ili Domicijana), domorodačko ilirsko-panonsko središte dobilo je status municipijuma — samoupravnog rimskog grada pod nazivom Municipium Malvesiatium (u natpisima zabeleženo i u skraćenim oblicima Mun. Mal. ili Malvesia). Vrhunac urbanog procvata grad je dostigao tokom II i III veka za vladavine Antonina i Severa, dok kasnoantički i ranohrišćanski slojevi svedoče o trajanju života kroz IV, V i VI vek.

Sam kasniji slovenski toponim Skelani sačuvao je uspomenu na rečni prevoz skelom na mestu gde su još u rimsko doba postojali uređeni obalski pristani i prelaz prema desnoj obali u prostoru Bajine Bašte i Crvice.

Od istraživanja Karla Pača 1896–1898. do otkrića mozaika 2008. godine

Prva naučna arheološka iskopavanja u Skelanima izveo je između 1896. i 1898. godine austrougarski arheolog i epigrafičar Karlo Pač (Carl Patsch) ispred Zemaljskog muzeja u Sarajevu. Pač je na potesima u Skelanima i susednom Crvici na desnoj obali evidentirao temelje dveju ranohrišćanskih bazilika, tragove rimskih građevina i izuzetnu koncentraciju kamenih spomenika sa latinskim natpisima, od kojih je deo ugrađen u lokalne objekte ili prenet u sarajevsku zbirku, dok je značajan korpus ostao na terenu.

Nakon više od jednog stoleća zastoja, u jesen 2008. godine pokrenuta su nova sistematska arheološka istraživanja pod rukovodstvom arheologa Mirka Babića i stručnih ustanova Republike Srpske, nastavljena u više kampanja na lokacijama Zadružni dom, Brankova njiva i Ankica bašta. Upravo u samom središtu naselja, neposredno ispod i oko nekadašnjeg zadružnog objekta na dubini od svega jednog metra, otkriven je reprezentativni sklop javne rimske arhitekture koji je promenio dotadašnja znanja o urbanizmu srednjeg Podrinja.

Ispod urušenih krovnih opeka otkopana je prostrana upravna palata (kurija ili gradska bazilika) iz II–IV veka sa apsidalnim i pravougaonim dvoranama, sistemom stubića podnog grejanja (hipokaust) i izuzetno očuvanim višebojnim podnim mozaicima površine blizu devedeset kvadratnih metara, složenim od belih, crnih, crvenkastih i oker kockica prirodnog kamena u geometrijske pletenice, rombove i rozete. U novijim konzervatorskim obradama, u saradnji sa stručnjacima Arheološkog instituta u Beogradu, detaljno su proučeni i fragmenti antičkog zidnog fresko-slikarstva iz unutrašnjosti reprezentativnih odaja.

Šta dokazuju 80 rimskih žrtvenika i gde prestaje siguran nalaz

Najpouzdanije pisano svedočanstvo o životu grada pruža zbirka od preko osamdeset rimskih epigrafskih spomenika pronađenih u Skelanima i najužoj okolini, od kojih je na lokalitetu u savremenim istraživanjima u temeljima sekundarno ugrađenih kasnoantičkih zidova otkriveno više desetina potpuno čitljivih kamenih žrtvenika (ara). Natpisi uklesani na latinskom jeziku pominju gradske većnike (decuriones), duumvire, viteški stalež i konzularne beneficijare (beneficiarii consularis) — rimske oficire zadužene za bezbednost saobraćajne stanice, carinski nadzor i otpremu rudnog blaga. Posvete na žrtvenicima upućene su vrhovnom bogu Jupiteru (Iuppiter Optimus Maximus), Kapitolinskoj trijadi, šumskom božanstvu Silvanu i istočnjačkom kultu Mitre.

U ozbiljnom čitanju antičke prošlosti Podrinja neophodno je razdvojiti dokazani arheološki nalaz od širih naučnih pretpostavki. Nesporno je dokazano da se u Skelanima nalazilo razvijeno urbano jezgro sa forumskim javnim zgradama, mozaicima, hipokaustom, carinsko-vojnom stanicom i kasnoantičkim bazilikama, kao i da natpisi na samom lokalitetu nose ime Municipium Malvesiatium. Sa druge strane, u antičkoj istoriografiji i epigrafici dugo je vođena naučna rasprava o ukupnim granicama municipalne teritorije (ager Malvesiatium) i njenom odnosu prema nalazima na Visibabi kod Požege i u užičkom kraju u zapadnoj Srbiji, gde su takođe nalaženi natpisi sa skraćenicom istog municipijuma.

Dok deo istraživača smatra da je upravno sedište municipijuma od samog osnivanja bilo upravo u Skelanima, a da se njegova prostrana teritorija širila daleko na istok preko Drine i Tare, drugi naučnici dopuštaju mogućnost postojanja dva bliska gradska središta ili postepenog pomeranja administrativnog težišta prema rudnicima srebra u II i III veku. Isto tako, tačne konture celokupnog antičkog foruma, termi i stambenih četvrti u Skelanima još uvek su samo delimično otkopane, budući da značajan deo antičkog grada leži ispod savremenih kuća, dvorišta i lokalnih saobraćajnica.

Status nacionalnog spomenika BiH i prostorna veza sa Bajinom Baštom i Perućcem

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je 2011. godine Arheološko područje – Skelani nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, čime su pod jedinstven režim zaštite stavljeni i nepokretni ostaci arhitekture i pokretni epigrafski, numizmatički i keramički materijal. O istraživanju, konzervaciji i stručnom predstavljanju lokaliteta stara se JU Arheološki muzej „Rimski municipijum” Skelani, osnovana kao posebna republička ustanova kulture sa sedištem u samom naselju.

U savremenoj geografiji srednjeg toka Drine, Skelani leže neposredno uz drumski most i međunarodni granični prelaz koji levu obalu povezuje sa Bajinom Baštom na desnoj obali (udaljenom svega oko dva do tri kilometra od arheološke zone). Uzvodno od Skelana levoobalni put vodi prema kanjonskom obuhvatu Nacionalnog parka Drina i selima Osata, dok na desnoj obali paralelni pravac vodi ka Perućcu i nekropoli stećaka Mramorje.