Skelani

Gde se nalaze Skelani i kako je drinska skela prerasla u most između dve obale

Dvanaestak kilometara nizvodno od betonske brane u Perućcu, pošto napusti tesnac između obronaka planine Tare i visoravni Osata, Drina ulazi u pitomo bajinobaštansko-skelansko polje na nadmorskoj visini od oko 220 metara. Na širokoj, osunčanoj rečnoj terasi leve obale razvili su se Skelani, najjužnije priobalno središte opštine Srebrenica. Samo ime naselja neposredno svedoči o njegovoj vekovnoj saobraćajnoj ulozi: ovde je radila velika drinska skela koja je spajala sela Osata i istočne Bosne sa desnom obalom u Račanskom srezu i dolinom Zapadne Morave.

Ulogu nekadašnje skele preuzeo je gvozdeni rešetkasti most Skelani – Bajina Bašta, podignut dvadesetih godina XX veka i obnavljan posle ratnih razaranja, na kom funkcioniše stalni međunarodni drumski i pešački granični prelaz između Bosne i Hercegovine i Srbije. Od graničnog mosta na levoj obali do samog gradskog središta Bajine Bašte na desnoj obali ima svega dva i po kilometra ravnog puta, a svega tri kilometra nizvodno uz reku nalazi se i čuvena Kućica na Drini.

Prema konačnim podacima Popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine (Agencija za statistiku BiH), samo naseljeno mesto Skelani imalo je 825 stanovnika (u okviru Opštine Srebrenica koja ukupno broji 13.409 stanovnika), dok mu kao lokalnom priobalnom središtu gravitira niz okolnih drinskih i podosaćanskih sela — Crvica, Petriča, Kalimanići, Bujakovići, Kostolomci i Peći.

Rimski grad Municipium Malvesiatium i Arheološki muzej u Skelanima

Ispod vrtova, dvorišta i javnih zgrada savremenih Skelana prostire se jedno od najznačajnijih antičkih arheoloških nalazišta u čitavom slivu Drine — rimski municipalni centar Municipium Malvesiatium, proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Naselje se formiralo na teritoriji ilirsko-panonskog plemena Dindara, odnosno zajednice Malvesijata, na ključnom rimskom putu koji je spajao jadransko zaleđe i dolinu Drine sa rudonosnom Domavijom na severu i dolinom Morave na istoku. Municipalnu samoupravu grad je stekao u doba dinastije Flavijevaca u poslednjim decenijama I veka nove ere, a u doba dinastije Severa krajem II ili početkom III veka uzdignut je na rang rimske kolonije.

Istraživanja s kraja XIX veka, osamdeset natpisa i ranohrišćanske bazilike

Prva sistematska arheološka iskopavanja u Skelanima izveo je od 1896. do 1898. godine arheolog Karlo Pač (Carl Patsch) ispred Zemaljskog muzeja u Sarajevu. Na potesima Brankova njiva i Ankina njiva otkriveni su ostaci rimskog foruma, dve ranohrišćanske bazilike iz kasnoantičkog doba i izuzetno bogata epigrafska žetva od preko osamdeset rimskih kamenih spomenika sa latinskim natpisima — žrtvenika posvećenih Kapitolijskoj trijadi (Jupiteru, Junoni i Minervi), bogu Mitri i Silvanu, počasnih baza za statue careva i nadgrobnih stela uglednih gradskih magistrata, dekuriona i veterana rimskih legija.

Otkriće rimske upravne palate i podnih mozaika od 2008. godine

Novi istraživački zamah započet 2008. godine doneo je u samom središtu Skelana (na lokalitetu nekadašnjeg Zadružnog doma) prvorazredno otkriće: ispod savremenih temelja i sloja srednjovekovne nekropole ukazala se prostrana kasnoantička javna građevina — upravna bazilika ili rezidencijalna palata sa apsidom — u kojoj je in situ očuvano blizu 100 kvadratnih metara višebojnih rimskih podnih mozaika iz IV veka nove ere, izvedenih od sitnih kockica belog, crvenog, crnog, sivog i žutog kamena sa geometrijskim pletenicama, rozetama i natpisima, uz celovit sistem podnog i zidnog grejanja (hipokaust) i ulomke antičkog fresko-slikarstva. O zaštiti i prezentaciji nalazišta i lapidarijuma rimskih spomenika stara se JU Arheološki muzej „Rimski municipijum” Skelani.

Put uzvodno ka Crvici, Perućačkom jezeru i Nacionalnom parku Drina

Od mosta u Skelanima uzvodno lokalni put prati samu levu obalu zelene i hladne Drine prema selu Crvica (udaljenom svega 4 km južno od Skelana). Crvica u kulturnoj istoriji Podrinja zauzima posebno mesto kao zavičajno središte čuvenih osaćanskih neimara — samoukih majstora drvodelja i zidara iz XVIII i XIX veka — kojima je u porti crvičkog Hrama Svete Petke podignuto i posebno spomen-obeležje u obliku tradicionalne brvnare.

Produžavajući tim obalskim putem još osam kilometara uz reku, posetilac stiže na tačku leve obale tačno naspram visoke betonske brane Hidroelektrane „Bajina Bašta” i naselja Perućac (gde se u Drinu sa srpske strane vodopadom uliva kratka reka Vrelo). Upravo tu prestaje ravničarska terasa i počinje kanjonski basen Perućačkog jezera obuhvaćen granicama Nacionalnog parka Drina, proglašenog 2017. godine, čija se javna uprava nalazi upravo u Skelanima.

Kako povezati Skelane sa Srebrenicom, Bratuncem i Bajinom Baštom

Saobraćajna geografija Skelana odražava izrazitu podeljenost reljefa između rečne doline i planinskog zaleđa. Do opštinskog sedišta u Srebrenici vodi 38 kilometara dug brdsko-planinski regionalni put koji se iz doline Drine penje preko Kragljivode, Osata i Zelenog Jadra u dolinu Križevice (sa odvajanjima ka planinskim vidikovcima Nacionalnog parka Drina u zoni Bijelih voda i Luke).

Drugi, niži pravac na levoj obali jeste priobalni put R-454 koji nizvodno od Skelana prati meandre srednje Drine 45 kilometara kroz Žlijebac, Fakoviće i Bjelovac do Bratunca i mosta „Bratoljub”. Zbog neposredne blizine mosta na Drini, Skelani su istovremeno najprirodniji prekogranični izletnički produžetak za posetioce koji borave u Bajinoj Bašti, manastiru Rači i Perućcu.