Nacionalni park Drina

Zakon iz 2017. godine, obuhvat od 6.315 hektara i položaj u opštini Srebrenica

Decenijama je duboki kanjon Drine uživao zakonsku zaštitu nacionalnog parka samo na svojoj desnoj, istočnoj obali u Srbiji, gde od 1981. godine postoji Nacionalni park Tara, iako su iste geološke formacije, reliktne šume i životinjske populacije neprekinuto prelazile i na levu, zapadnu obalu reke. Tu institucionalnu prazninu popunilo je donošenje Zakona o Nacionalnom parku „Drina” u junu 2017. godine (Službeni glasnik Republike Srpske, br. 63/17), kojim je proglašen treći nacionalni park u entitetu Republika Srpska (posle Sutjeske i Kozare) i četvrti, najmlađi nacionalni park u državi Bosni i Hercegovini.

Zakonom utvrđena površina parka iznosi 6.315,32 hektara i u celini se nalazi na jugu i jugoistoku opštine Srebrenica. Granica zaštićenog područja prati levu obalu Perućačkog jezera i slobodnog toka Drine od ušća Crnog potoka na tromeđi opština Srebrenica, Rogatica i Višegrad, obuhvatajući strmi kanjonski luk oko Luka, Kruševog Dola, Klotjevca, Đurđevca i Ljeskovika sve do zaleđa Skelana. Za upravljača je imenovana Javna ustanova Nacionalni park „Drina” sa sedištem u Skelanima, čime je stvorena osnova za usklađenu prekograničnu zaštitu srednjeg Podrinja.

U administrativnoj karti Bosne i Hercegovine park zauzima najjužniji pojas opštine Srebrenica (koja prema Popisu stanovništva u BiH iz 2013. godine na nivou cele opštine ima 13.409 stanovnika), naslanjajući se na zapadu na nezaštićene kanjonske delove opština Rogatica i Višegrad, dok je od središnjeg rudarskog i banjskog jezgra same Srebrenice (poznate po izvorima Guber-vode) odvojen šumovitim vencima Sušice i Bojne. Takva izdvojenost visokim planinskim prevojima sačuvala je južni Osat od industrijske izgradnje i omogućila da kanjonske šume dočekaju XXI vek u gotovo izvornom stanju.

Geomorfološki sklop: kanjonska obala, Crni potok, Bijele vode i visoravan Osat

Reljef Nacionalnog parka Drina oblikovan je u moćnim naslagama srednjotrijaskih i gornjotrijaskih krečnjaka i dolomita koje na zapadu i jugozapadu grade planinski masiv Sušice i istočni obod Devetka, a prema severu i istoku prelaze u talasastu krašku visoravan Osata. Upravo na sektoru između ušća Crnog potoka i Klotjevca Drina pravi čuveni oštri zaokret pod pravim uglom, probijajući tesnac u kome se krečnjački odseci dižu gotovo vertikalno iz vode sa kote od 290 metara do venaca iznad 1.100 i 1.250 metara nadmorske visine. Zidovi kanjona izbrazdani su točilima, siparima, potkapinama i kratkim kaskadnim vrelima.

U taj glavni drinski kanjon sa leve obale ulivaju se dve izuzetno slikovite i divlje bočne sutjeske: klisura Crnog potoka i klisura Bijelih voda. Crni potok useca dubok, hladan i teško prohodan krečnjački procep na samoj zapadnoj granici parka prema Starom Brodu i Slapu na Žepi, čuvajući mikroklimu u kojoj opstaju najosetljivije reliktne vrste. Istočnije, potok Bijele vode spušta se niz strme šumovite terase ka smaragdnim zalivima Perućačkog jezera, dok u zaleđu visoravni kraške vrtače i izvori prikupljaju podzemne vode koje hrane obalska vrela.

Kulturni predeo Osata i srednjovekovni grad Klotjevac

Prostor parka pripada istorijskoj župi i mikroregiji Osat, čuvenoj u čitavom Podrinju i zapadnoj Srbiji po osaćanskim neimarima — samoukim majstorima drvodeljama i zidarima iz XIX i početka XX veka koji su gradili prepoznatljive kuće brvnare („osaćanke”), crkve brvnare i čardake od Drine do Šumadije. Na samoj ivici strme stene iznad jezera kod sela Klotjevac sačuvani su kameni bedemi i okrugla branič-kula srednjovekovnog utvrđenja Klotjevac (Đurđevac), koje je u doba bosanskih i srpskih feudalnih oblasti nadziralo rečni prelaz u dubini kanjona, dok se po okolnim selima Luka, Krušev Do i Urisići sreću i nekropole srednjovekovnih stećaka.

Kraška hidrografija i mikroklimatski preobražaj od jezera do bila Sušice

Na poprečnom profilu od svega tri do četiri kilometra vazdušne linije u Nacionalnom parku Drina smenjuju se tri različita klimatska pojasa. Uz samu obalu Perućačkog jezera na oko 290 metara visine vlada ublažena župska mikroklima pod uticajem velike vodene mase, koja ublažava zimske mrazeve i podstiče rast submediteransko-subbalkanskih drvenastih vrsta poput crnog graba, crnog jasena i ruja. Srednji pojas strmih litica od 500 do 950 metara obeležen je čestim temperaturnim inverzijama i jutarnjim maglama u kojima uspevaju omorika i crni bor, dok na gornjim zaravnima Sušice, Jasena i Osata iznad 1.000 metara preovlađuje oštra planinska klima sa dugim snežnim pokrivačem.

Zbog velike ispucalosti trijaskih krečnjaka površinska rečna mreža na samoj visoravni Osata veoma je retka: kišnica i otopljeni sneg poniru u vrtače i kraške kanale, da bi tek u dubokim bočnim procepima Crnog potoka, Bijelih voda i u samom nivou jezera izbili kao hladni kraški izvori stalnog protoka.

Prirodne sastojine Pančićeve omorike i endemična flora klisura

Temeljnu botaničku vrednost Nacionalnog parka Drina čine autohtona, samonikla staništa Pančićeve omorike (Picea omorika) na levoj obali srednje Drine. Iako se u široj javnosti ova reliktna vrsta najčešće vezuje za Taru gde ju je Josif Pančić 1875. godine naučno opisao, značajan deo njene ukupne svetske populacije raste upravo na hladnim, severnim krečnjačkim liticama srebreničkog i višegradskog dela kanjona — pre svega u slivu Crnog potoka, Bijelih voda, Strugova, Luka i Tisovljaka. Na tim strmim stenama, gde dublje zemljište ne dozvoljava bukvi i jeli da preuzmu prostor, omorika opstaje u zajednici sa crnim borom, crnim grabom, smrčom, mečjom leskom i javorom gluvačem.

Na relativno kompaktnom prostoru parka popisano je oko 635 vrsta vaskularne flore, sa visokim udelom balkanskih endemita i relikata tercijarne starosti. U pukotinama krečnjačkih stena iznad samog jezera cveta retki stenoendemit derventski različak (Centaurea derventana), čije je rasprostranjenje ograničeno isključivo na klisure srednjeg Podrinja, uz jugoslovenski zvončac (Edraianthus jugoslavicus), alpsku pavitinu, tisu i brojne šumske orhideje. Niži pojasevi prema Skelanima obrasli su termofilnim šumama hrasta kitnjaka, cera i belog graba, dok visoke uvale Osata prekrivaju čiste i mešovite bukovo-jelove sastojine.

Fitocenološka istraživanja na levoj obali kanjona pokazala su da sastojine Pančićeve omorike u slivu Crnog potoka i na lokalitetu Strugovi rastu na izuzetno plitkom organogenom zemljištu u pukotinama dolomita i krečnjaka, gde starost pojedinih stabala prelazi stotinu pedeset godina. Uz njih se na toplijim osunčanim grebenima razvijaju reliktne šume crnog bora sa crnjušom (Erica carnea), koje štite strme kamene strane od erozije i odrona u jezerski basen.

Staništa divokoze, mrkog medveda i ptica grabljivica

Životinjski svet Nacionalnog parka Drina čini neraskidivu ekološku celinu sa faunom susedne Tare. Najprepoznatljiviji stanovnik kanjonskih odseka iznad vode jeste balkanska divokoza (Rupicapra rupicapra balcanica), koja u mirnim klisurama Crnog potoka, Bijelih voda i pod stenama Klotjevca nalazi sigurne zimske zaklone i letnja pasišta na stenovitim policama. Gusti šumski kompleksi Sušice i Osata redovno su stanište i migratorni koridor mrkog medveda (Ursus arctos), koji poznaje i preplivavanje uskih grla akumulacije između dve obale, a uz njega su prisutni vuk, srna, divlja svinja, jazavac, kuna zlatica i vidra.

Među više od stotinu pedeset očekivanih i zabeleženih vrsta ptica ističu se suri orao (Aquila chrysaetos), sivi soko (Falco peregrinus), jastreb, buljina, dugorepa sova, crna žuna i planinski detlići vezani za očuvane četinarsko-bukove sastojine. Kanjonske potoke odlikuje čista, hladna voda sa populacijama potočne pastrmke i potočnog raka, dok zalivi Perućačkog jezera uz obalu parka služe kao mrestilišta i hranilišta šaranskih i grabljivih vrsta riba — smuđa, soma, klena i skobalja.

Orijentacija iz pravca Skelana i Srebrenice i pravila zaštite u parku

Putna mreža kojom se prilazi Nacionalnom parku Drina u celini se oslanja na levu obalu reke u Bosni i Hercegovini. Za putnike koji dolaze dolinom Drine ili prelaze međunarodni drumski most iz Bajine Bašte, glavnu ulaznu kapiju predstavlja naselje Skelani (udaljeno svega dva kilometra od mosta), gde se nalaze uprava JU Nacionalni park „Drina” i arheološki muzej Rimski municipijum u Skelanima. Drugi prilaz vodi iz gradskog naselja Srebrenica i iz pravca Bratunca, regionalnim putem koji se penje na visoravan Osata i preko Kragljivode spušta ka Skelanima, odnosno lokalnim kracima odvaja prema Klotjevcu, Bijelim vodama i udaljenim planinskim selima Luka i Krušev Do.

Prema Zakonu o Nacionalnom parku „Drina”, prostor je podeljen na tri zone zaštite kako bi se osetljiva reliktna staništa sačuvala od požara, seče i uznemiravanja. Strogi rezervati u I stepenu zaštite (posebno staništa Pančićeve omorike i gnezdišta u nepristupačnim klisurama) zatvoreni su za slobodno kretanje i njihove tačne koordinate se ne koriste za turističko planinarenje. Posetioci su upućeni na javne puteve, uređene vidikovce i obeležene pešačke staze upravljača, dok je za plovidbu čamcima i sportski ribolov u priobalju Perućačkog jezera obavezno poštovanje propisa čuvarske službe parka i granične policije Bosne i Hercegovine.