Nekropola stećaka Mramorje u Perućcu

Gde leži nekropola u Perućcu i u kom je istorijskom okruženju nastala

Za razliku od brojnih srednjovekovnih grobalja sa stećcima koja su podizana na osamljenim planinskim prevojima i kosama, Mramorje u Perućcu smešteno je u pitomoj rečnoj ravni na samom ulazu u naselje Perućac iz pravca Bajine Bašte. Ravna travnata parcela pruža se na niskoj desnoj obalskoj terasi Drine, neposredno između regionalne saobraćajnice Bajina Bašta – Perućac i šetališta uz rečno korito, svega nekoliko stotina metara nizvodno od vodopada kratke kraške reke Vrelo i oko kilometar i po severno od betonske brane Hidroelektrane „Bajina Bašta”.

Geografski položaj nekropole objašnjava njenu veličinu i reprezentativnost. Perućačka terasa nalazi se na tački gde se neprohodni krečnjački kanjon Drine naglo otvara u plodnu dolinu prema Skelanima, Rači i Bajinoj Bašti. U XIV i XV veku ovaj prelazni pojas bio je živa privredna i vlastelinska kontaktna zona na razmeđu zemalja srpskih oblasnih gospodara i Srpske despotovine sa jedne strane, te srednjovekovne bosanske države i poseda roda Pavlovića i Kovačevića u susednom Osatu i srednjem Podrinju sa druge strane.

Narodni naziv Mramorje (od reči mramor — krupan kameni beleg), baš kao i paralelni nazivi Grčko groblje ili Mađarsko groblje zabeleženi širom zapadne Srbije, nastao je u kasnijim vekovima kada je novodoseljeno stanovništvo zateklo gorostasne kamene blokove čije klesare više nije pamtilo po imenu, pripisujući ih drevnim i divovskim prethodnicima. Naziv Bagruša, koji se za ovu parcelu susreće u pojedinim starijim katastarskim i etnografskim beleškama, potiče od bagremovog čestara kojim je groblje bilo obraslo pre prvog uređenja u XX veku.

Od prvih zapisa o dvesta spomenika do konzerviranih 88 monolita

Među prvima su na perućačke „mramorove” skrenuli pažnju srpski naučnici i putopisci druge polovine XIX veka. Milan Đ. Milićević u Kneževini Srbiji i prirodnjak Josif Pančić tokom svojih botaničkih pohoda na planinu Taru beležili su da uz Drinu u Perućcu stoji gusto zbijeno groblje golemih belih kamenova. Prema najstarijim terenskim zapažanjima, nekropola je prvobitno obuhvatala oko 200 nadgrobnih spomenika, dok su popisi s kraja XIX i iz prve polovine XX veka registrovali najpre 122, a potom nešto više od devedeset vidljivih obeležja.

Postepeno osipanje prvobitnog fonda imalo je tri glavna uzroka: širenje seoskih okućnica i probijanje kolskog puta duž obale Drine, sekundarno korišćenje manjih kamenih ploča u temeljima lokalnih građevina pre uvođenja zakonske zaštite, kao i prirodno tonjenje višetonaca u meko, vlažno aluvijalno tlo rečne terase. Prva pravna zaštita lokaliteta uspostavljena je 1968. godine, a 1979. godine Narodna skupština SR Srbije kategorisala je Mramorje u Perućcu kao kulturno dobro od izuzetnog značaja (oznaka u Centralnom registru SK 370). Dva reprezentativna primerka stećaka preneta su u XX veku u muzejske zbirke — jedan u Etnografski muzej u Beogradu, a drugi u Narodni muzej u Užicu.

Prelomni poduhvat za fizički opstanak nekropole izveo je Republički zavod za zaštitu spomenika kulture iz Beograda tokom 2010. i 2011. godine. Tom prilikom sprovedena su zaštitna arheološka istraživanja, geodetsko snimanje svakog pojedinačnog bloka i kompletna konzervacija kamena: spomenici koji su do polovine visine bili utonuli u zemlju pažljivo su podignuti dizalicama, ispod njih su postavljene tampon-posteljice od drobljenog kamena radi odvođenja vlage, uklonjeni su tamni slojevi gljiva i lišajeva, a nekoliko stećaka ugroženih samom ivicom asfaltnog puta pomereno je u unutrašnjost zaštićene parcele.

Po završetku tih radova na lokalitetu je dokumentovano i konzervirano tačno 88 nadgrobnih spomenika (u pojedinim radnim izveštajima tokom samog iskopavanja, zavisno od tretmana oštećenih fragmenata u nivou zemlje, navođen je raspon od 85 do 88 celovitih jedinica). Svi spomenici smešteni su u uređenu zelenu zonu površine 0,55 hektara, okruženu zaštitnim pojasom od 4,82 hektara.

Kakvi se oblici stećaka sreću u Perućcu i zašto na njima gotovo da nema reljefa

Svi spomenici u Perućcu isklesani su kao monoliti — iz jednog jedinog bloka izuzetno tvrdog, sitnozrnog beličasto-sivog krečnjaka vađenog na obližnjim padinama Tare iznad samog naselja. Ono što perućačku nekropolu izdvaja u čitavom srednjem Podrinju jeste gorostasna mera pojedinih primeraka: najveći sljemenjaci i sanduci dostižu dužinu od 215 do 220 centimetara, širinu preko jednog metra i visinu do 130 centimetara, dok im masa prelazi tri do tri i po tone. Uprkos takvoj težini, nadgrobnici su precizno postavljeni po hrišćanskoj orijentaciji zapad–istok (sa glavom pokojnika na zapadnoj strani) i svrstani u čitljive podužne redove.

Arheološka podela oblika na Mramorju u Perućcu obuhvata četiri jasno prepoznatljiva tipa ležećih stećaka. Najbrojnije su horizontalne ploče pravougaone osnove (oko tridesetak primeraka) i masivni sanduci (više od četrdeset primeraka, izvedenih kako bez postolja tako i sa stepenastim postoljem isklesanim iz istog komada kamena, među kojima ima i dvojnih sanduka za bračne ili porodične ukope). Posebnu estetsku grupu čini desetak visokih sljemenjaka (slemenjaka) sa krovom na dve vode i blago uvučenim bočnim stranama koji podsećaju na drvenu kuću brvnaru ili kasnoantički sarkofag, dok preostalu grupu čine masivni, grublje pritesani amorfni spomenici zaobljenih kontura.

Arheološke sonde sprovedene uz pojedine stećke u Perućcu i srodnim podrinjskim grobljima potvrdile su da su se ispod kamenih blokova, na dubini od jednog do metar i po, nalazile rake (ponekad obložene drvenim daskama ili kamenim pločama) u kojima su pokojnici polagani na leđa sa rukama prekrštenim na grudima ili položenim uz telo, gotovo redovno bez raskošnih grobnih priloga, u skladu sa hrišćanskom pogrebnom praksom poznog srednjeg veka.

Pitanje ukrasa: čista geometrija kamena naspram figuralne plastike

Posetioca koji pojam stećka vezuje za raskošne hercegovačke reljefe jelena, turnira i posmrtnih kola u Perućcu dočekuje upečatljiva svedenost: na čitavoj nekropoli nema nijednog uklesanog ćiriličnog natpisa, a velika većina od 88 spomenika nema nikakav figuralni ukras. Naučnici to tumače dvostrukim razlogom — izuzetnom tvrdoćom lokalnog tarskog krečnjaka koji nije dopuštao sitno duborezno klesanje i specifičnim ukusom podrinjske klesarske radionice koja je dostojanstvo spomenika izražavala samom veličinom bloka i oštrinom njegovih ivica.

Tek pri pažljivom posmatranju bočnih svetala u jutarnjim ili kasnim popodnevnim satima, na svega nekoliko spomenika u Perućcu uočavaju se plitko urezani ili reljefni simboli: kružni venac (solarni znak), polumesec, luk sa strelom i predstava pravog srednjovekovnog mača. Zbog plitkog reljefa i viševekovnog dejstva atmosferilija ti znaci vidljivi su samo iz neposredne blizine i ne smeju se dodirivati niti iscrtavati kredom ili vodom.

Prostorna razlika prema Rastištu i uloga u UNESCO dobru 1504

U julu 2016. godine Komitet za svetsku baštinu UNESCO-a upisao je 28 izabranih nekropola u Bosni i Hercegovini (20), Srbiji (3), Crnoj Gori (3) i Hrvatskoj (2) u zajedničko serijsko dobro Stećci — srednjovekovna groblja nadgrobnih spomenika (Ref. 1504). Čak dve od ukupno tri komponente u Republici Srbiji nalaze se u opštini Bajina Bašta i obe nose isto narodno ime — Mramorje — zbog čega je njihovo jasno prostorno razgraničenje ključno za svaku orijentaciju na terenu.

Mramorje u Perućcu (1504-029) leži u dolini, na 240 metara nadmorske visine uz samu Drinu, u ravničarskom i urbanizovanom središtu turističkog naselja gde se do spomenika prilazi direktno sa trotoara u ravni puta. Nasuprot njemu, Mramorje u Rastištu (1504-030) smešteno je desetak kilometara dalje u dubokom planinskom zaleđu Nacionalnog parka Tara, uz državnu granicu sa BiH, i podeljeno je na dve odvojene seoske kose (Uroševine i Gajevi) koje čuvaju sedamdesetak spomenika manjih gabarita, ali sa primetno brojnijim reljefnim predstavama oružja i krstova.

Kako povezati Mramorje sa rekom Vrelo, jezerom i susednim obalama

Zahvaljujući položaju u težištu Perućca, obilazak nekropole prirodno se nadovezuje na šetnju uz tok reke Vrelo („Godine”), duge 365 metara od snažnog kraškog izvora u podnožju Tare do ušća u Drinu sa kog se pruža čist bočni pogled na travnjak sa belim monolitima. Neposredno uzvodno put se penje pored brane hidroelektrane ka jezerskom priobalju i ulazu u kanjon Drine, preko kog se na levoj obali prostire Nacionalni park Drina u opštini Srebrenica.

Čitaocima koji žele da razumeju celokupnu mrežu srednjovekovnih kamenih obeležja od Foče i Goražda do Ljubovije, Krupnja i Zvornika namenjen je pregledni tekst Stećci u Podrinju. Praktičan plan kretanja koji spaja reku i planinu razrađen je na stranicama Izlet: Bajina Bašta, Perućac i Tara i Izlet: Perućac i Rastište.