Arheološki lokalitet Orlovine iznad Malog Zvornika

Strateški položaj brda Orlovine naspram Đurđev grada i brane HE Zvornik

Južno od gradskog jezgra Malog Zvornika dolina Drine sužava se u stenoviti zvornički tesnac — prirodnu kapiju između srednjeg i donjeg Podrinja na čijem je dnu pedesetih godina XX veka podignuta betonska brana Hidroelektrane „Zvornik”. Dok se iznad leve obale, na teritoriji Zvornika u Bosni i Hercegovini, uzdižu visoki bedemi srednjovekovne i osmanske tvrđave Đurđev grad, na suprotnoj, desnoj obali strmo se diže pošumljeni vis Orlovine (oko 370 metara nadmorske visine), zaštićen sa tri strane gotovo vertikalnim padinama prema reci i potocima.

Zbog takvog prirodno branjivog položaja sa kog se kontrolišu i vodeni put Drinom i kopneni ulaz iz panonsko-mačvanske ravnice u brdsku unutrašnjost Balkana, meštani i putopisci dugo su pretpostavljali da se u šumi na Orlovinama kriju samo ostaci manje kasnosrednjovekovne predstraže ili osmatračnice povezane sa zvorničkom tvrđavom iz XV veka.

Prva stručna rekognosciranja terena obavljena su 2009. godine, a sistematska arheološka iskopavanja pokrenuta su 2013. godine u zajedničkoj organizaciji Opštine Mali Zvornik, Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Valjevu i Odeljenja za arheologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu pod rukovodstvom prof. dr Dejana Radičevića. Već prve sonde pokazale su da pod šumskim humusom ne leži mala stražara, već prostrani utvrđeni grad star petnaest vekova.

Ranovizantijski grad iz doba cara Justinijana I na površini od 14 hektara

Arheološka merenja i otkopavanja bedemske trase utvrdila su da ranovizantijsko utvrđenje na Orlovinama obuhvata izuzetnu površinu od približno 14 hektara, čime se svrstava među najveće visinske fortifikacije iz VI veka na tlu Republike Srbije. Grad je podignut u vreme velike graditeljske i vojne obnove severnih granica Carstva pod vizantijskim carem Justinijanom I (527–565), koji je duž Dunava i unutrašnjih rečnih koridora Ilirika izgradio i obnovio stotine utvrđenja radi odbrane provincija i rudonosnih oblasti od prodora varvarskih plemena sa severa.

Utvrđenje prati razuđeni reljef grebena i opasano je masivnim kamenim bedemima zidanim u krečnom malteru, ojačanim odbrambenim kulama na najosetljivijim pravcima pristupa sa kopnenog sedla. Unutar zaštićenog areala otkrivena je i monumentalna kružna cisterna za vodu prečnika oko petnaest metara, ukopana u stenu i obložena vodonepropusnim malterom, koja je brojnoj posadi i stanovništvu obezbeđivala zalihe pijaće vode tokom dugotrajnih opsada visoko iznad rečnog toka.

Pokretni arheološki materijal iz ovog horizonta — bronzani novac kovan u vreme cara Justinijana I, delovi transportnih ranovizantijskih amfora iz istočnog Sredozemlja, staklene čaše i kandila, gvozdeno oruđe, strelice i fibule — potvrđuje da je grad tokom VI stoleća živeo kao snažno upravno, vojno i trgovinsko uporište, sve do avarsko-slovenskih pohoda krajem VI ili početkom VII veka.

Monumentalna trobrodna bazilika sa sintronosom i krstionicom

Najznačajnije pojedinačno otkriće na Orlovinama leži na istočnom delu utvrđenog platoa, gde su otkopani i konzervirani zidovi ogromne ranovizantijske trobrodne bazilike čija dužina prelazi 30 metara, a širina dostiže više od 17 metara, što je čini jednom od najvećih poznatih hrišćanskih crkava VI veka u unutrašnjosti centralnog Balkana. Unutrašnjost hrama bila je podeljena kolonadama zidanih stupaca na središnji i dva bočna broda, sa prostranom pripratom (narteksom) na zapadnoj i polukružnom oltarskom apsidom na istočnoj strani.

U samoj oltarskoj apsidi izuzetno dobro je očuvan zidani sintronos — polukružna stepenasta klupa za sveštenstvo — u čijem se središtu uzdiže uzvišeni kameni episkopski presto (katedra), uz ležišta oltarske pregrade (cancelli) i časne trpeze, kao i delove kamenih stubića i kapitela i ulomke ravnog prozorskog stakla. Tokom nastavka iskopavanja u okviru crkvenog sklopa otkrivena je i posebna krstionica (baptisterijum) sa zidanom piscinom (bazenom u kom je episkop obavljao obred krštenja odraslih i dece).

Prisustvo tako prostrane bazilike sa sintronosom, katedrom i baptisterijumom nesumnjivo dokazuje da se u VI veku na brdu iznad Malog Zvornika nalazilo episkopsko sedište čije antičko ime u pisanim izvorima (poput Prokopijevog spisa O građevinama) još uvek nije sa potpunom sigurnošću identifikovano, pa Orlovine predstavljaju prvorazredno otkriće za crkvenu i urbanu geografiju ranovizantijskog Ilirika.

Konzervacija i uređena pešačka staza iznad brane i Zvorničkog jezera

Uporedo sa naučnim iskopavanjima, Opština Mali Zvornik i nadležni zavod sproveli su konzervaciju otkrivenih zidova bazilike, sintronosa i krstionice kako bi kameno ziđe bilo zaštićeno od mraza i erozije, a čitav prostor učinjen čitljivim na otvorenom. Do vrha Orlovina uređena je i putokazima obeležena pešačka staza koja kreće iz naseljenog dela Malog Zvornika u blizini brane hidroelektrane i kroz bukovu i hrastovu šumu u umerenom usponu izlazi do arheološkog platoa i uređenog vidikovca sa klupama i informativnim panoima.

Sa vidikovca na Orlovinama pruža se upečatljiv pogled na samu pregradnu branu i smaragdnu površinu Zvorničkog jezera uzvodno prema Sakaru i Diviču, kao i na naselje Zvornik i zidine Đurđev grada na levoj obali. U okviru poludnevne šetnje kroz Mali Zvornik uspon na Orlovine najprirodnije se spaja sa obilaskom obližnjeg Podzemnog grada Karađorđevića („Kamena devojka”) i šetališta kod Mosta kralja Aleksandra I, po planu opisanom u vodiču Izlet: Zvornik i Mali Zvornik.