Poplave i klizišta u Krupnju u maju 2014. godine

Kotlina četiri reke: kako je Krupanj od 14. do 16. maja 2014. ostao odsečen

Geografski položaj Krupnja odredio je mehanizam majske katastrofe. Središte Rađevine leži na dnu levkaste kotline okružene strmim padinama Jagodnje, Boranje i Sokolske planine, upravo na tački gde se četiri bujična vodotoka — Bogoštica, Čađavica, Kržava i Brštica — sustiču i grade reku Likodru, levu pritoku Jadra. Kada je ciklonska kiša ciklona „Tamara” 14. i 15. maja 2014. izručila ekstremne padavine na već raskvašene šumske kose iznad varoši, sva četiri sliva istovremeno su reagovala naglim bujičnim talasom.

Uske kamene obaloutvrde u varoši nisu mogle da prime maticu opterećenu iščupanim stablima, nanosom šljunka i odronjenim stenama. Bujica je najpre pregradila mostovske otvore, a zatim počela bočno da potkopava obale, kolovoze i temelje zidanih spratnih kuća, naročito duž Ulice Žikice Jovanovića Španca i u slivu Čađavice i Bogoštice. Desetine porodičnih domova nagnule su se i urušile pravo u zapenušanu vodu pred očima ukućana koji su u poslednjem času napuštali zgrade, dok je u opštini zabeležena i ljudska žrtva u vodenoj stihiji.

U isto vreme odroni i bujice presekli su sve prilazne drumove ka Krupnju: državni put preko Zavlake ka Loznici, brdski pravac preko Stolica i Korenite, kao i putne veze prema Ljuboviji i Osečini. Pokidani su dalekovodi, vodovodne cevi i optički telekomunikacioni kablovi, pa je čitava opština gotovo tri dana bila bez električne energije, pijaće vode, fiksne i mobilne telefonije, sve dok do kotline nisu probijeni prvi helikopterski mostovi za evakuaciju bolesnika i dopremanje hrane, vode i agregata.

Stotine klizišta po selima Rađevine i izlivanje rudničkog jalovišta „Stolice” u Kostajniku

Dok su u dnu kotline besnele reke, na okolnim selima opštine Krupanj — u Planini, Brštici, Kržavi, Krasavi, Cerovi, Dvorskoj, Banjevcu i Lipenoviću — pokrenule su se stotine klizišta. Čitava seoska imanja sa okućnicama, šljivicima, malinjacima i lokalnim nekategorisanim putevima klizila su niz raskvašene glinovite padine, ostavljajući desetine seoskih kuća napuklih i nebezbednih za dalji boravak.

Najteži ekološki udes čitavih majskih poplava u Srbiji dogodio se na severozapadnom rubu opštine Krupanj, u selu Kostajnik, gde se na padinama Boranje nalazilo zatvoreno flotacijsko jalovište nekadašnjeg rudnika antimona „Stolice” (čija je eksploatacija obustavljena još krajem osamdesetih godina XX veka). Pod pritiskom bujičnih voda i bočnog klizišta oštećen je drenažni kolektor i urušio se deo zemljane brane deponije na kojoj je bilo odloženo oko 1,2 miliona tona rudnog otpada.

Kroz probijeni otvor u Kostajnički potok pokuljalo je više od 100.000 kubnih metara guste sive jalovine bogate teškim metalima i metaloidima — antimonom, arsenom, olovom, cinkom i kadmijumom. Toksični mulj slio se u reku Korenitu, zatrovao seoske bunare i obradive parcele u priobalju na prelazu iz krupanske opštine u teritoriju Grada Loznice, a potom nastavio nizvodno u Jadar i prema Drini. Hitna privremena sanacija brane jalovišta izvođena je krajem 2014, dok su obimni inženjerski radovi na trajnom zatvaranju, prekrivanju deponije i skretanju površinskih voda sprovedeni tokom 2015. i 2016. godine.

Procena štete od 1,5 milijardi dinara, humanitarna pomoć i izgradnja novih kuća (2014–2015)

Po povlačenju bujica i prvim terenskim obilascima građevinskih komisija utvrđeno je da je u opštini Krupanj potpuno srušeno 38 porodičnih kuća, dok je više stotina stambenih objekata, dvadesetak mostova i preko dve stotine kilometara lokalnih i državnih puteva pretrpelo teška oštećenja. Preliminarna procena opštinskog kriznog štaba u Krupnju iz juna 2014. godine utvrdila je direktnu štetu od oko 1,5 milijardi dinara — iznos gotovo tri puta veći od celokupnog godišnjeg budžeta ove rađevinske opštine.

Prve nedelje juna 2014. obeležile su neposredne humanitarne isporuke ugroženim porodicama koje su privremeno bile smeštene kod rodbine i u kolektivnom smeštaju. Dana 7. juna 2014. godine Krupanj je posetio ambasador Ujedinjenih Arapskih Emirata u Srbiji Džuma Rašid el Daheri i za 36 najugroženijih porodica uručio humanitarne pakete hrane i sredstava za higijenu koje je obezbedila Fondacija Kalifa bin Zajeda el Nahjana, najavivši tom prilikom i finansiranje izgradnje novih kuća za porodice koje su ostale bez krova nad glavom, za šta je Opština Krupanj na čelu sa predsednikom opštine Radetom Grujićem obezbedila komunalno opremljene građevinske parcele.

Od najava iz juna do zime 2014/2015. u Krupnju je ostvaren jedan od najobimnijih programa stambene obnove u Srbiji. U koordinaciji državne Kancelarije za pomoć i obnovu poplavljenih područja, Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP), fondova Evropske unije i donacije Fondacije Kalifa bin Zajeda iz Ujedinjenih Arapskih Emirata (kojom je finansirana gradnja sedamnaest novih tipskih kuća u Krupnju, uz dodatne objekte podignute sredstvima države, EU i drugih donatora), sve porodice sa srušenim domovima dobile su novoizgrađene zidane kuće na bezbednom terenu van bujičnog pojasa ili odgovarajuću novčanu naknadu, dok je nekoliko stotina domaćinstava primilo državnu pomoć po kategorijama oštećenja.

Trajno uređenje rečnih korita i bujičnih pregrada nakon 2014. godine

Iskustvo iz maja 2014. pokazalo je da se bezbednost varoši u dnu planinske kotline ne može oslanjati samo na zidove u samom naselju ukoliko gornji tokovi ostanu neuređeni. Stoga je u drugoj fazi obnove, tokom 2015. i 2016. godine, kroz projekte UNDP-a, javnog vodoprivrednog preduzeća „Srbijavode” i međunarodnih donatora u brdskom zaleđu Bogoštice, Čađavice, Kržave i Brštice podignut sistem masivnih betonskih i kamenih bujičnih pregrada čija je uloga da zadrže krupni nanos, balvane i kamenje pre ulaska vode u gradsko jezgro.

U samom Krupnju obnovljena su i proširena kameno-betonska korita sve četiri rečice i Likodre, a na mestu srušenih prelaza sagrađeni su novi armiranobetonski mostovi većeg svetlog otvora kako plutajuća stabla ne bi mogla ponovo da stvore veštačke brane. Obnovljeni su i putni pravci prema Zavlaci i Mačkovom kamenu na Jagodnji, čime je zaokružena višegodišnja infrastrukturna sanacija Rađevine.