Krupanj

Kotlina u kojoj četiri rečice grade Likodru: položaj Krupnja i Rađevine

Krupanj zauzima središnju kotlinu Rađevine na nadmorskoj visini od oko 280 metara, u istočnom brdsko-planinskom zaleđu srednjeg i donjeg Podrinja. Sa zapada i jugozapada od same matice Drine i Malog Zvornika dele ga šumoviti masivi Boranje (856 m) i Jagodnje (939 m), sa juga se preko Sokolskih planina (Rožanj, 973 m) graniči sa Azbukovicom i Ljubovijom, dok se ka severu i severoistoku reljef postepeno spušta prema Zavlaci i dolini reke Jadar. Zbog amfiteatralnog venca planina koji zadržava oštre vetrove i bogatstva bukovih i četinarskih šuma, varoš je tokom XX veka postala poznata po čistom planinsko-kotlinskom vazduhu i sportsko-rekreativnom turizmu.

Jedinstveno hidrografsko obeležje Krupnja ogleda se u tome što se u samom gradskom tkivu sustiču četiri brdska vodotoka — Bogoštica, Čađavica, Kržava i Brštica. Njihovim spajanjem nastaje reka Likodra, koja protiče ka severoistoku kroz Rađevinu i kod Zavlake utiče u Jadar, desnu pritoku Drine, pa je varoš prepoznatljiva po petnaestak mostova koji premošćuju rečna korita u samom naselju.

Prema konačnim rezultatima Popisa stanovništva 2022. godine Republičkog zavoda za statistiku, Opština Krupanj u Mačvanskom okrugu obuhvata 23 naseljena mesta na površini od 342 kvadratna kilometra (među kojima su Bela Crkva, Zavlaka, Kostajnik, Stolice, Brštica, Tolisavac, Cerova i Šljivova) sa ukupno 14.399 stanovnika, dok u samom gradskom naselju Krupanj živi 4.134 stanovnika. Ime čitave oblasti Rađevine narodno predanje vezuje za srednjovekovnog vlastelina vojvodu Rađa i stenu Rađev kamen na Rađevom polju u Beloj Crkvi.

U samom središtu varoši javni život oblikuju pešačka zona sa parkovima pored mostova, zdanje Biblioteke „Politika” — podignuto kao spomen-dom kulture sa galerijom i bioskopskom dvoranom — kao i sportski tereni i otvoreni bazeni smešteni u zelenilu kotline.

Srednjovekovno rudarstvo srebra i olova i istorijske prekretnice varoši

Najstariji pouzdan pisani pomen Krupnja potiče od 27. jula 1417. godine u dubrovačkim sudskim i trgovačkim knjigama, gde se naselje beleži kao Crupan i Chrupagn. U doba Srpske despotovine pod vlašću despota Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića, Krupanj se razvio kao značajno rudarsko i karavansko središte u kom su saski rudari, dubrovački trgovci i domaći majstori kopali i topili rude srebra i olova iz žica Boranje, Kostajnika i Jagodnje. Preko Krupnja je vodio frekventan „dubrovački drum” koji je povezivao podrinjske rudnike i Zvornik sa Valjevom i Beogradom.

Pod osmansku vlast varoš pada 1459. godine i postaje sedište nahije i kadiluka u Zvorničkom sandžaku, zadržavajući rudarsku aktivnost tokom XVI veka. U Prvom srpskom ustanku Krupanj je prvi put oslobođen 1804. pod vođstvom hajduk-Đorđa Ćurčije, a nakon Hatišerifa iz 1833. i pripajanja Rađevine Kneževini Srbiji, 1837. godine postaje upravno sedište Rađevskog sreza i dobija prvu školu i sud. Krajem XIX i tokom XX veka rudarska tradicija nastavljena je eksploatacijom i topljenjem antimona u Kostajniku, Stolicama i susednoj Zajači.

U ratovima XX veka Krupanj je dvaput platio izuzetno visoku cenu svog strateškog položaja. U septembru 1914. godine varoš i okolni visovi našli su se u samom žarištu Bitke na Drini i ogorčenih borbi na Jagodnji i Mačkovom kamenu. U Drugom svetskom ratu, nakon što je 7. jula 1941. u obližnjoj Beloj Crkvi izbio ustanak, a u rudniku Stolice kod Krupnja u septembru 1941. održano vojno-političko savetovanje ustaničkog štaba, nemačka kaznena ekspedicija je u oktobru 1941. godine spalila gotovo čitavu varoš do temelja — izuzev zgrade Stare apoteke i pravoslavnih hramova.

Spomen-crkva sa kosturnicom iz 1914, Stara apoteka i kompleks Dobri potok

Tri prostorne tačke u samom Krupnju i na njegovom neposrednom rubu sabiraju duhovnu, memorijalnu i etnografsku baštinu čitave Rađevine.

Spomen-crkva Vaznesenja Gospodnjeg sa kosturnicom ratnika iz 1914.

U središtu varoši uzdiže se monumentalna Spomen-crkva Vaznesenja Gospodnjeg, građena od 1926. i osveštana 1932. godine prema projektu znamenitog srpskog arhitekte Momira Korunovića, u prepoznatljivom srpsko-vizantijskom i ekspresionističkom nacionalnom slogu. U prostranoj podzemnoj kripti hrama uređena je spomen-kosturnica u kojoj su, uz ratne fotografije, vojnička odlikovanja i mermerne ploče, pohranjene kosti poginulih srpskih i austrougarskih vojnika sakupljene sa bojišta Mačkovog kamena i rađevskih visova iz jeseni 1914. godine (zajedno sa kosturnicom na samom Mačkovom kamenu čini jedinstvenu memorijalnu celinu).

Stara apoteka (vila Pere Despića) i Muzej Krupnja

Tačno prekoputa Spomen-crkve stoji najupečatljivija građanska kuća Rađevine — Stara apoteka (poznata i kao vila trgovca Pere Despića ili apoteka Aleksandra Zeka), sagrađena između 1899. i 1900. godine u živopisnom alpsko-srednjoevropskom bondručnom stilu sa vidljivim drvenim gredama i opekom. Kada su nemačke trupe 21. oktobra 1941. zapalile Krupanj, zgrada je jedina u centru pošteđena požara jer je tadašnji apotekar austrijskog porekla na nemačkom jeziku uverio oficire da je reč o njegovom imanju. U obnovljenom zdanju smešten je Muzej Krupnja sa stalnom arheološkom, istorijskom, rudarskom i etnografskom zbirkom, kao i spomen-postavkom posvećenom velikom srpskom šahovskom velemajstoru Svetozaru Gligoriću.

Crkveno-etnografski park Dobri potok

Na severnom obodu naselja, svega kilometar i po od centra u mirnoj udolini okruženoj starim lipama, prostire se jedinstveni duhovni i muzejski kompleks Dobri potok. Njegovo središte čini drevna Crkva Uspenja Presvete Bogorodice — jednobrodni hram sa drvenim tremom i krovom od šindre čije se postojanje u osmanskim poreskim knjigama pominje još 1528. godine, što je čini najstarijom očuvanom bogomoljom u Rađevini, pored koje leži staro groblje sa kamenim biljezima od XVII veka. Oko hrama je u savremenom dobu uređen bogat etno-park sa čardacima, vajatima, starim seoskim pokućstvom, pčelarskim, lovačkim i prirodnjačkim muzejom, kao i dve podzemne kapele posvećene Svetom velikomučeniku Prokopiju (zaštitniku rudara) i Svetoj Petki.

Uspon na Jagodnju i Mačkov kamen i sabor Dani međaša

Južni izlaz iz Krupnja penje se vijugavim asfaltnim putem kroz visoke bukove i četinarske šume planine Jagodnje i posle trinaest kilometara izbija na proplanak Mačkov kamen (923 m n. v.), na samom razvođu između Rađevine i Azbukovice (izlet Krupanj – Mačkov kamen). Između 19. i 22. septembra 1914. godine taj neveliki planinski vis više puta je prelazio iz ruke u ruku u borbama prsa u prsa između srpske Drinske i Dunavske divizije i austrougarskih korpusa, uz hiljade poginulih i ranjenih vojnika, među kojima je teško ranjen i princ Đorđe Karađorđević.

Na samoj koti stoji kružna kamena kapela-kosturnica ograđena ogradom od stilizovanih topovskih granata, podignuta 1929–1931. godine. Na proplanku Mačkovog kamena na tromeđi opština Krupanj, Ljubovija i Mali Zvornik održava se i tradicionalna zavičajna manifestacija Dani međaša, poznata po takmičenju kosača, narodnom višeboju (bacanje kamena s ramena, nadvlačenje konopca, skok udalj) i susretu sela tri podrinjsko-rađevske opštine.

U širem prstenu opštine Krupanj izdvajaju se još tri značajne tačke: istočno u Beloj Crkvi stoji monolitna stena Rađev kamen na Rađevom polju, uz staru Crkvu Svetog Đorđa iz XIX veka i spomen-kompleks ustanka iz jula 1941. godine; severozapadno u Stolicama i Kostajniku leže nekadašnja rudarska okna antimona i istorijsko zdanje uprave rudnika okruženo parkom četinara; dok se u selu Cerova prema Zavlaci nalazi Kovačevića pećina, zaštićeni spomenik prirode sa sistemom podzemnih kanala dugim gotovo kilometar, stalaktitima i podzemnim jezerima.

Bujična katastrofa u maju 2014. godine i obnova Krupnja

U savremenoj istoriji varoši posebnu prelomnicu predstavljaju katastrofalne poplave i klizišta u Krupnju u maju 2014. godine (u širem okviru ciklona koji je izazvao poplave 2014. u čitavom Podrinju). Između 14. i 16. maja 2014, usled rekordnih višednevnih padavina na okolnim planinama, sva četiri brdska vodotoka — Bogoštica, Čađavica, Kržava i Brštica — istovremeno su se pretvorila u silovite bujice valjajući stene i stabla kroz varoš, dok su se na raskvašenim padinama pokrenule stotine klizišta.

Voda i odroni porušili su desetine porodičnih kuća (naročito u zoni Žarkovače i uz Čađavicu), odneli mostove i presekli sve putne prilaze od Zavlake i Loznice, pa je opština nekoliko dana bila saobraćajno odsečena. U višegodišnjoj obnovi koja je usledila uz učešće državnih službi, međunarodnih fondova i donatora, podignuta su nova tipska naselja za domaćinstva koja su ostala bez domova, izgrađeni su novi betonski mostovi, obnovljen državni put Krupanj – Zavlaka – Loznica (30 km) i sprovedena obuhvatna kamena regulacija korita sve četiri rečice i Likodre kroz gradsko jezgro.