Ljubovija

Na ušću Ljuboviđe u srednju Drinu: položaj i obuhvat opštine

Ljubovija se prostire u južnom delu Mačvanskog okruga, na nadmorskoj visini od oko 170 metara, u aluvijalnom proširenju desne obale Drine koje grade reka i njena najveća azbukovačka pritoka Ljuboviđa. Na uzdužnom drinskom koridoru grad zauzima središnju poziciju između Malog Zvornika (38 km severozapadno, pri čemu već u severnim selima opštine kod Crnče i Velike Reke počinje jezerski uspor Zvorničkog jezera) i Bajine Bašte (48 km jugoistočno preko Rogačice). Poprečni regionalni pravac prati uzvodno dolinu Ljuboviđe i preko planinskog prevoja Proslop spaja srednje Podrinje sa Peckom, Osečinom i Valjevom.

Grad je upravno, školsko i privredno težište čitave istorijsko-geografske oblasti Azbukovice. Prema konačnim podacima Popisa stanovništva 2022. godine Republičkog zavoda za statistiku, Opština Ljubovija obuhvata 27 naseljenih mesta na površini od 356 kvadratnih kilometara — od drinskih sela Vrhpolja, Caparića, Drlača, Gornje Trešnjice i Uzovnice do planinskih zaselaka Savkovića, Donje i Gornje Orovice i Selanca — i broji 12.168 stanovnika, od čega u samom gradskom naselju Ljubovija živi 3.958 stanovnika.

Reljef ljubovijske doline prepoznaje se po naizmeničnom nizanju plodnih rečnih polja uz maticu Drine i strmih škriljačkih i krečnjačkih kosa koje se dižu pravo ka Sokolskim planinama i Bobiji. Zaklonjena tim planinskim amfiteatrom sa istoka i severa, a otvorena prema osunčanoj rečnoj terasi na zapadu, kotlina Ljubovije ima umerenu župsku klimu bez dugotrajnih magli, dok je prevoj Proslop (685 m) povezuje sa valjevskom Podgorinom.

Proglašenje varošice 1871. i veliko premeštanje naselja posle poplave 1896. godine

Urbanistička biografija Ljubovije jedinstven je primer kako je snaga Drine neposredno odredila savremeno mesto jednog podrinjskog grada. Tokom prve polovine XIX veka, dok se utvrđeni turski garnizon još nalazio u brdskom Soko-gradu, uz skelski prelaz na Drini i ušće Ljuboviđe u niskom Drabića polju razvilo se živo pogranično trgovište sa mehanama, magacinima za suvu šljivu, žito i drvenu građu i carinskom postajom. Zbog naglog privrednog rasta, vlasti Kneževine Srbije donele su 3. jula 1871. godine ukaz kojim je Ljubovija zvanično proglašena za varošicu i postavljena za sedište Azbukovačkog sreza.

Stara varošica na samom ušću opstala je svega dvadeset pet godina. Krajem novembra 1896. godine, usled dugotrajnih jesenjih kiša i naglog topljenja ranog snega na visokim planinama u izvorištu Tare, Pive i Lima, Drinom se spustio katastrofalni „veliki povodanj” — istorijski maksimum vodostaja koji je prelio obale od Višegrada, gde je voda prešla ogradu mosta Mehmed-paše Sokolovića, pa sve do Mačve. Nabujala matica potopila je i potpuno razorila dotadašnju Ljuboviju, odnevši kuće, dućane i sreska nadleštva.

Umesto obnove na plavnom ušću, meštani i državni inženjeri izabrali su oko tri kilometra uzvodno višu, oceditu rečnu terasu u polju Jabučje podno Đurđevog brda. Tu je po regulacionom planu podignuta nova Ljubovija sa dugom glavnom čaršijskom ulicom, sreskom zgradom, školom i Crkvom Svetog Preobraženja Gospodnjeg (građenom između 1932. i 1940. godine). Tokom XX veka privredni život opštine oslanjao se na šumarstvo, voćarstvo, preradu duvana i rudnik olova i cinka „Veliki Majdan” u Crnči, dok je u maju 2014. godine bujični talas reke Ljuboviđe ponovo podsetio na hidrološku silinu azbukovačkih vodotoka (poplave 2014. u Podrinju), nakon čega je izgrađeno novo regulisano korito kroz grad.

Veza sa Bratuncem preko Drine: Stari most i savremeni most „Bratoljub”

Na levoj obali Drine, u ravničarskom polju udaljenom svega nekoliko kilometara od ljubovijskog centra, leži Bratunac u Bosni i Hercegovini (entitet Republika Srpska), sa kojim Ljubovija vekovima čini funkcionalni par srednjeg Podrinja. Dve obale povezuju dve mostovske konstrukcije. Neposredno na zapadnom rubu Ljubovije reku premošćuje stari gvozdeni rešetkasti most (poznat kao Stari most Ljubovija – Bratunac), koji je decenijama bio jedini čvrsti prelaz na dugačkom potezu između Zvornika i Bajine Bašte, ali je zbog uskog kolovoza i ograničene nosivosti postao nedovoljan za savremeni transport.

Stoga je na južnom ulazu u Ljuboviju, oko dva kilometra uzvodno od starog prelaza, u periodu od 2015. do 2017. godine podignut savremeni betonski most dug 227 metara, nazvan „Bratoljub” spajanjem imena Bratunca i Ljubovije. Nakon izgradnje pristupnih saobraćajnica i zajedničkog graničnog terminala sa integrisanom kontrolom obe države na levoj obali, prelaz je u novembru 2021. godine pušten u pun međunarodni putnički i teretni saobraćaj, olakšavši svakodnevno kretanje između Azbukovice i istočne Bosne.

Polazište za kanjon Trešnjice, Soko-grad, Bobiju i Mačkov kamen

Malo koje mesto na Drini ima u krugu od trideset kilometara tako raznovrstan splet kanjona, srednjovekovnih gradova i planinskih vidikovaca kao Ljubovija (celokupan brdski prostor obrađen je u vodiču Azbukovica).

Kanjon Trešnjice i smaragdna Drina kod Vrhpolja

Južno od grada, pored obalskih sela Vrhpolja i Drlača u kojima Drina pravi mirne zelene okuke i šljunkovite sprudove, stiže se u Gornju Trešnjicu (14 km), na ulaz u Specijalni rezervat prirode Kanjon reke Trešnjice. Duboko usečena u krečnjačku visoravan zajedno sa pritokom Tribućom, Trešnjica čuva jednu od retkih prirodnih kolonija beloglavog supa na Balkanu i čiste brzake u koje iz Drine ulazi plemenita riba mladica (izlet Ljubovija – Trešnjica).

Čitav taj potez između ušća Trešnjice, Drlača, Vrhpolja i Ljubovije pripada slobodnom, nepregrađenom rečnom toku srednje Drine, uzvodno od uspora Zvorničkog jezera kod Velike Reke. Zbog prozirne zelene vode, brzaka i šljunkovitih ada u Vrhpolju se rano razvio obalski seoski turizam sa obnovljenim drvenim vajatima, dok ribolovci na izlazima brzaka love škobalja, klena, lipljena i trofejnu mladicu.

Soko-grad, kameni most na Ljuboviđi, Bobija i Mačkov kamen

Severoistočno od Ljubovije put uz Gračaničku reku vodi u podnožje Sokolskih planina do Manastira Svetog Nikolaja Srpskog i strme stene na kojoj stoje kule Soko-grada („Sultanove neveste”), utvrđenja koje nikada nije osvojeno opsadom već je iseljeno i porušeno u jesen 1862. godine po međunarodnom protokolu iz Kanlidže. Istočni pravac uz reku Ljuboviđu vodi do vitkog kamenog lučnog „rimskog” mosta kod Donje Orovice — spomenika kulture od velikog značaja na drevnom rudarskom i karavanskom putu — i nastavlja ka bukovim i četinarskim šumama Torničke Bobije (1.272 m), „krova Azbukovice” sa čuvenim izvorom Dobra voda.

Na severozapadnom razvođu prema Krupnju i Rađevini izdiže se planina Jagodnja sa vrhom Mačkov kamen (923 m), gde kružna kamena spomen-kosturnica arhitekte Momira Korunovića čuva kosti vojnika palih u jednoj od najžešćih bitaka septembra 1914. godine u sklopu Bitke na Drini, i gde se održava narodni višeboj Dani međaša.

Rudarsko i voćarsko nasleđe opštine i plovidba Drinskom regatom Ljubovija

Privredni i društveni razvoj Ljubovije od antike do savremenog doba oslanjao se na dva stuba — rudno blago planinskog oboda i voćarstvo rečnih kosa. Severno od grada, u ataru sela Crnča i Velika Reka iznad početka Zvorničkog jezera, leži rudarsko područje „Veliki Majdan”, u kom su još rimski i srednjovekovni saski rudari vadili rude olova, cinka i srebra (po čemu i susedna Srebrenica preko Drine nosi ime), a industrijska flotacija nastavila rad u drugoj polovini XX veka. Istovremeno su osunčane padine Vrhpolja, Caparića, Uzovnice i Orovice pretvorile ljubovijski kraj u jedno od najznačajnijih područja za uzgoj maline, kupine, šljive i pčelinjeg meda u zapadnoj Srbiji.

Povezanost grada sa rekom posebno oživljava druge subote jula, kada se održava Drinska regata Ljubovija — samostalna azbukovačka regata pokrenuta početkom XXI veka, koju posetioci treba jasno da razlikuju od kasnijeg julskog spusta kod Bajine Bašte. Plovni put dug oko četrdeset kilometara polazi iz Rogačice (na granici bajinobaštanske i ljubovijske opštine), prolazi ispod ušća Trešnjice, pored šljunkovitih plaža u Gornjoj Trešnjici, Drlačama i Vrhpolju, i posle višečasovne plovidbe završava u samoj Ljuboviji pored mosta „Bratoljub”. Uz rečni spust, u gradu se neguju i zavičajni susreti tradicionalne kuhinje, riblje čorbe i narodnog stvaralaštva Azbukovice.

Sam urbani prostor Ljubovije zadržao je pregledan i miran ritam podrinjske varoši: duž glavne ulice Vojvode Mišića nižu se biblioteka „Milovan Glišić”, opštinsko zdanje, gradski park sa spomen-obeležjima borcima oslobodilačkih ratova 1912–1918. i 1941–1945. godine, te pešački izlaz na obalu Drine i ušće regulisane Ljuboviđe. Zahvaljujući spoju čistog rečnog toka, ribolovnih terena na mladicu, lipljena i škobalja i očuvanih seoskih domaćinstava na obali u Vrhpolju, Uzovnici i Gornjoj Trešnjici, Ljubovija pruža mirnu osnovu za višednevno upoznavanje čitavog srednjeg Podrinja.