Reka Jadar

Put reke duge 75 kilometara: od Vlašića i Osečine preko Zavlake i Draginca do Drine

Reka Jadar nastaje na pobrđu zapadne Podgorine, na južnim i jugozapadnim padinama niske planine Vlašić severoistočno od varoši Osečina u Kolubarskom okrugu, gde se na nadmorskoj visini od oko 320 do 380 metara spaja više manjih izvorišnih potoka. Od izvorišta do ušća u Drinu Jadar prelazi put dug približno 75 kilometara i odvodnjava sliv površine oko 894 kvadratna kilometra, zadržavajući postojan pravac kretanja od jugoistoka ka severozapadu duž tektonske udoline koja razdvaja grebene Vlašića, Iverka i Cera na severu od Sokolskih planina, Jagodnje, Boranje i Gučeva na jugu.

U gornjem toku reka protiče kroz Osečinu i Komirić u relativno uskoj dolini, a zatim kod Zavlake ulazi na područje Mačvanskog okruga i Grada Loznice. Nizvodno od Zavlake dolina se postepeno širi u plodno polje Gornjeg i Donjeg Jadra kroz naselja Cikote, Draginac, Simino Brdo, Veliko Selo, Jarebice, Bradić, Brezjak, Gornji i Donji Dobrić, Kozjak i Jelav, obilazeći sam urbani centar Loznice sa severoistočne i severne strane. Na poslednjih nekoliko kilometara, pošto prođe ispod drumskih i železničkih mostova na pravcu Loznica – Lešnica (pruga kroz Podrinje), Jadar usporava tok kroz aluvijalnu ravan Drine i između sela Straža, Jelava i Donjeg Dobrića — južno od Lešnice — uliva se u Drinu kao njena najveća desna pritoka u donjem Podrinju.

U starijoj geografskoj literaturi sliva Drine ovaj vodotok u Srbiji ponekad je beležen i pod opisnim imenom Studeni Jadar, kako bi se jasno razlikovao od planinske reke Zeleni Jadar u istočnoj Bosni i Hercegovini (u opštinama Srebrenica i Milići), koja teče sa suprotne obale i uliva se u Drinjaču pre Zvorničkog jezera.

Hidrografska mreža: Likodra iz Rađevine, Korenita sa Tronoše i položaj Štire

Asimetričan oblik sliva Jadra ogleda se u tome što sa severne strane, sa kratkih i blažih padina Vlašića i brda Iverak (koje deli dolinu Jadra od doline rečice Lešnice podno Cera), reka prima samo kratke potoke poput Cernice i Rakovice, dok joj sa juga, sa visokih i vodom bogatih Podrinjskih planina, pritiču snažne bujične reke. U gornjem toku kod Osečine u Jadar se sa Sokolskih planina uliva Pecka, ali najvažniju i vodom najbogatiju pritoku u čitavom slivu predstavlja Likodra, koja se u Jadar uliva sa leve strane u Zavlaci. Likodra nastaje u samoj varoši Krupanj spajanjem četiri brze planinske rečice — Bogoštice, Čađavice, Kržave i Brštice — pa u Zavlaku donosi celokupni površinski oticaj Rađevine sa Jagodnje i Boranje.

U srednjem toku, u zoni Brezjaka i Bradića, Jadar sa leve strane prima reku Korenitu, u čijem gornjem šumskom slivu izvire Tronoška reka sa kapelom i česmom Devet Jugovića pored manastira Tronoša. U istom geografskom pojasu lozničkog kraja teče i reka Štira (sa svojom desnom pritokom Žeravijom koja protiče kroz znamenito mesto Tršić): iako se Štira ne uliva u samo korito Jadra već sa padina Gučeva prolazi pravo kroz gradsko jezgro Loznice i samostalno utiče u Drinu zapadno od grada, u regionalnoj hidrografiji i sistemu odbrane od voda Štira, Korenita, Likodra i Jadar posmatraju se kao jedinstvena mreža jadranskog basena.

Razlika između hidrografskog toka reke i istorijsko-geografske oblasti Jadar

Za precizno čitanje istorijskih i kulturnih izvora važno je uočiti da se granice rečnog sliva i granice tradicionalne oblasti Jadar ne poklapaju u potpunosti. Hidrografski gledano, gornja trećina toka reke oko Osečine i Komirića pripada oblasti Podgorine u valjevskom kraju, dok sliv pritoke Likodre čini zasebnu župu Rađevinu sa središtem u Krupnju. Istorijsko-geografska oblast Jadar počinje tek nizvodno od sutjeske kod Zavlake i obuhvata srednji i donji deo doline Jadra, pobrđe oko Tršića i Korenite, sam grad Loznicu na Štiri, Banju Koviljaču pod Gučevom i ravnicu prema Lešnici.

Po reci je ime dobila srednjovekovna župa, zatim ustanička knežina Jadar u doba Prvog srpskog ustanka i Boja na Loznici, a potom i Jadranski srez (čiji kontinuitet obrađuje pregled Loznica i Jadar kroz vekove). Iz tog kulturnog kruga potekao je reformator srpskog jezika Vuk Stefanović Karadžić, a materijalno svedočanstvo o životu doline od praistorije i antike do modernog doba čuva Muzej Jadra u centru Loznice. Po dolini reke dobio je 2006. godine međunarodno mineraloško ime i mineral jadarit (natrijum-litijum-borosilikatni hidroksid), otkriven u neogenim jezerskim sedimentima duboko ispod aluvijalne ravni srednjeg Jadra.

Rečni pejzaž, riblji svet i dokumentovani bujični talasi iz 2014. godine

Pejzaž doline Jadra pripada pitomom, gusto naseljenom poljoprivrednom predelu u kome se niske rečne terase pod kukuruzom, pšenicom i voćnjacima smenjuju sa pojasom priobalnih vrba, crne jove i topole uz samo meandrirajuće korito. U čistijim podgorinskim i srednjim deonicama toka žive klen (Squalius cephalus), potočna mrena, krkuša, skobalj i pliska, dok u dubljem donjem toku pred ušćem u Drinu kod Straže iz matice Drine ulaze mrena, deverika, babuška, štuka i som. Vlažne livade i stari rukavci u donjem Jadru služe kao hranilište belih roda, sivih čaplji, vodomara i poljskih ptica pevačica.

Zbog nepropusne geološke podloge u zaleđu Rađevine i strmih bujičnih pritoka Likodre i Korenite, Jadar ima izrazito plahovit kišno-snežni režim: u letnjem sušnom periodu protok opada na skromnu nisku vodu, ali posle višednevnih ciklonskih padavina nivo reke naglo raste i plavi široku aluvijalnu ravan. Najteža takva epizoda u savremenoj hidrometeorološkoj evidenciji dogodila se u maju i avgustu 2014. godine (poplave 2014. u Loznici i poplave 2014. u Krupnju), kada su udružene bujice Likodre i Jadra poplavile hiljade hektara oranica od Zavlake i Draginca do Jelava i Lešnice i oštetile most u Dragincu, nakon čega su na kritičnim tačkama korita i nasipa izvedeni obimni regulacioni radovi.