Mačkov kamen na Jagodnji

Gde se nalazi kota 923 metra i kako spaja Rađevinu, Azbukovicu i drinski klanac

Mačkov kamen zauzima blago zatalasani travnati prevoj na glavnom grebenu planine Jagodnje, na nadmorskoj visini od 923 metra, nedaleko od najvišeg planinskog vrha Košutnje stope (939 m). Njegova geografska osobenost leži u tome što predstavlja istinsku planinsku kapiju i tromeđu triju podrinskih i rađevskih opština: prema severoistoku se spuštaju doline Bogoštice i Kržave ka Krupnju i Rađevini, prema jugu i jugoistoku otvara se brdovita Azbukovica sa središtem u Ljuboviji, dok se zapadne padine Jagodnje strmo obrušavaju pravo ka koritu Drine u ataru opštine Mali Zvornik.

Sa vršnog proplanka i obližnjih vidikovaca (poput Perunike i Košutnje stope) za vedrih dana pogled obuhvata meandre srednje Drine, Zvorničko jezero, planinske vence Majevice, Romanije i Birča u Bosni i Hercegovini, kao i Valjevske planine, Medvednik i Sokolske planine na jugoistoku. Do Mačkovog kamena najbrže se stiže asfaltnim putem iz Krupnja dugim oko četrnaest kilometara, dok iz pravca Ljubovije vode planinski pravci preko prevoja Proslop i Pecke ili uz Drinu preko Crnče i Donje Trešnjice, detaljno razmotreni u vodiču Krupanj – Mačkov kamen.

Upravo taj dominantni položaj nad svim prelazima između Drine i unutrašnjosti zapadne Srbije učinio je Jagodnju u ranoj jeseni 1914. godine ključnom tačkom odbrane države: vojska koja je gospodarila kotom 923 držala je u rukama grebenske puteve prema Krupnju, Peckoj i Valjevu.

Četiri dana i noći borbi 19–22. septembra 1914. i ranjavanje princa Đorđa Karađorđevića

Nakon što je u avgustu 1914. pretrpeo poraz u Cerskoj bici, komandant austrougarske Balkanske vojske feldcajgmajster Oskar Poćorek pokrenuo je 8. septembra novu, znatno snažniju ofanzivu preko Drine i Save, poznatu pod zajedničkim imenom Bitka na Drini. Dok su na severnom odseku besnele rovovske borbe na Gučevu i Boranji, glavnina austrougarske Šeste armije — sveže i odlično opremljene brdske brigade XVI i delova XIII korpusa — prešla je Drinu između Zvornika i Ljubovije sa zadatkom da preko grebena Jagodnje probije front Prve srpske armije pod komandom generala Petra Bojovića i izbije u dolinu Jadra i Kolubare.

Odlučujući sudar razvio se između 19. i 22. septembra 1914. godine na uzanom šumskom proplanku Mačkovog kamena, dugom jedva pet stotina metara, gde su se pukovi Dunavske divizije prvog i drugog poziva (među njima i Deveti, Osmi, Sedmi i Četvrti puk „Stevan Nemanja” pod komandom potpukovnika Dušana Purića na susednoj Košutnjoj stopi) neprekidno sudarali sa višestruko nadmoćnijom austrougarskom pešadijom i brdskom artiljerijom. Zbog gustih bukovih i četinarskih šuma oko same čistine, borba se vodila na odstojanju od svega nekoliko desetina koraka: položaj na vrhu prelazio je iz ruke u ruku više puta u toku jednog istog dana i noći, uz obostrane juriše bajonetima, ručnim bombama i kundacima.

U jeku borbi na grebenu, kada je neprijateljska vatra kosila čitave oficirske strojeve, komandant prekobrojnog bataljona princ Đorđe Karađorđević (stariji sin kralja Petra I) uleteo je u prve streljačke redove i sa isukanom sabljom poveo rezervne čete u silovit protivjuriš kojim je položaj privremeno povraćen, pre nego što je pao teško ranjen puščanim zrnom u stomak. Njegovo prisustvo u prvoj liniji rova snažno je odjeknulo u čitavoj srpskoj vojsci u trenucima kada je artiljerijske municije gotovo potpuno nestalo.

Do predvečerja 22. septembra 1914. obe vojske bile su potpuno iskrvavljene. Srpske trupe morale su da se povuku nekoliko kilometara istočnije na rezervne kose prema Šancu i Krupnju, ali Poćorekova Šesta armija više nije imala snage da iskoristi zauzimanje grebena i prodre ka Valjevu: samo u srpskim jedinicama na Jagodnji i Mačkovom kamenu poginulo je više od 115 oficira (uključujući komandante pukova i bataljona) i oko hiljadu vojnika uz više hiljada ranjenih, dok su austrougarski gubici u poginulima, ranjenima i nestalima na padinama Jagodnje dostigli još veće razmere, zbog čega je Mačkov kamen u ratnim dnevnicima obeju strana nazvan najkrvavijom kotom 1914. godine.

Četvrti puk na Košutnjoj stopi i veza sa bolnicom i kosturnicom u Krupnju

Borbe za Mačkov kamen neraskidivo su spojene sa okršajem na susednom najvišem vrhu Jagodnje — Košutnjoj stopi (939 m), gde je u zoru 22. septembra jurišao znameniti Četvrti pešadijski puk „Stevan Nemanja” iz Užica pod komandom potpukovnika Dušana Purića. Pred polazak u poslednji sudar prsa u prsa u maglovitoj bukovoj šumi, potpukovnik Purić izdao je pukovsku zapovest da za slobodu otadžbine nema odstupanja i poginuo na čelu svojih vojnika, zbog čega je posmrtno unapređen u čin pukovnika.

Istovremeno se duž strmih kolskih puteva od Jagodnje ka dolini odvijala ogromna sanitetska drama: na volovskim kolima i nosilima hiljade srpskih i zarobljenih austrougarskih ranjenika spuštane su u ratna previjališta i bolnicu u Krupnju i dalje ka Zavlaci i Valjevu. Zbog toga Mačkov kamen i spomen-crkva Svetog Vaznesenja Gospodnjeg u Krupnju čine dve polovine jedinstvene memorijalne celine u Rađevini.

Kamena kula Momira Korunovića, ograda od pušaka i stihovi Vojislava Ilića Mlađeg

Deset godina po završetku Prvog svetskog rata, 1925. godine, meštani Rađevine, Azbukovice i Podrinja zajedno sa preživelim ratnicima osnovali su Odbor za prikupljanje posmrtnih ostataka razasutih po šumskim vrtačama Jagodnje i podizanje trajne kosturnice (na čelu odbora nalazio se državnik Ljuba Jovanović, a potom Bogdan Janković). Izrada projekta poverena je Momiru Korunoviću, najznačajnijem neimaru srpskog nacionalnog i ekspresionističkog stila i autoru niza velikih ratnih memorijala (na Zebrnjaku, u Soko-gradu i Prnjavoru), dok je zidarske radove u planini od 1929. do 1931. godine izveo primorski majstor Šime Franović.

Korunović je na vetrovitoj planinskoj kosi stvorio svedeno, snažno zdanje koje deluje kao da je izraslo iz same stene Jagodnje: kružnu kamenu kulu-kapelu visoku oko osam metara, ozidanu krupnim, grubo klesanim kvaderima lokalnog granita i peščara, koja se blago sužava ka vrhu i završava kupastim kamenim krovom, zvonikom na preslicu i masivnim krstom. U podzemnoj kripti ispod kapele smešteni su u drvenim i metalnim sanducima sakupljeni posmrtni ostaci stotina palih srpskih vojnika i oficira sa Mačkovog kamena, Košutnje stope i okolnih kosa.

Iznad ulaznih vrata u kapelu ugrađena je bronzana spomen-ploča sa nadahnutim patriotskim stihovima koje je posebno za Mačkov kamen ispevao pesnik Vojislav Ilić Mlađi („Neznani brate, kad putem naiđeš, / Zaustavi korak i skini kapu...”), dok je 1936. godine uži prostor oko kosturnice zaokružen niskim kamenim zidom sa stubovima u obliku topovskih granata i ogradom iskovanom od stilizovanih vojničkih pušaka sa bajonetima i ratničkih kopalja.

U poređenju sa piramidalnim obeležjima u Tekerišu i na Gučevu, Korunovićevo delo na Mačkovom kamenu donosi potpuno drugačiji arhitektonski izraz: umesto klasičnog obeliska i skulpture orla, arhitekta je oblikovao zbijenu srednjovekovnu stražarsku kulu-crkvicu bez suvišnog dekora, sposobnu da odoli jakim planinskim mećavama na devet stotina metara nadmorske visine. Neobrađene ivice kamenih kvadera, teška kovana vrata i zvonik na preslicu daju spomeniku svečanu strogoću krajputaša i planinske osmatračnice u isti mah.

Status znamenitog mesta ZM 12 i obeležja u širem okruženju vrha

Zbog izuzetne istorijske, memorijalne i arhitektonske vrednosti, kompleks na Mačkovom kamenu utvrđen je za kulturno dobro, a odlukom iz 1979. godine kategorisan u najviši rang kao znamenito mesto od izuzetnog značaja pod oznakom ZM 12 u Centralnom registru nepokretnih kulturnih dobara Republike Srbije. Pored same kosturnice, u obližnjoj šumi i dalje se u reljefu tla jasno raspoznaju ulegnuća nekadašnjih streljačkih rovova, saobraćajnica i artiljerijskih zaklona iz septembra 1914. godine, pa ceo greben predstavlja autentičan istorijski pejzaž.

Neposredno u susedstvu, u krupanjskoj varoši podno Jagodnje, drugu polovinu iste ratne priče čuva crkva Svetog Vaznesenja Gospodnjeg u Krupnju sa sopstvenom kriptom i muzejskom zbirkom fotografija i predmeta sa Mačkovog kamena, dok je u prilaznom pojasu na samoj planini (prema vidikovcu Perunika i odmaralištu) 2018. godine podignut i spomen-hram Svetog despota Stefana Visokog.

Prostorni odnos Spomen-kosturnice i mesta održavanja sabora Dani međaša

Pošto se ime Mačkov kamen u javnosti vezuje i za ratni memorijal i za letnji narodni sabor, važno je precizno razlikovati dve prostorne zone na samom vrhu planine. Unutrašnje kameno dvorište opasano ogradom od pušaka oko Korunovićeve kapele predstavlja zaštićeno vojničko groblje i bogoslužbeno mesto tišine, gde se svake godine u drugoj polovini septembra održavaju državni i crkveni pomeni palim ratnicima iz 1914. godine.

Nasuprot tome, na prostranim planinskim livadama i proplancima izvan ograde kosturnice, gde se fizički dodiruju međe Krupnja, Ljubovije i Malog Zvornika, održava se krajem juna ili početkom jula tradicionalna zavičajna manifestacija Dani međaša (poput petog sabora održanog krajem juna 2014. godine). Tamo se kosači i višebojci iz Rađevine, Azbukovice i Podrinja nadmeću u ručnoj kosidbi planinske trave, bacanju kamena s ramena, skoku udalj i nadvlačenju konopca, uz izložbe domaće radinosti i pčelarskih proizvoda, čuvajući jasnu granicu poštovanja prema miru Spomen-kosturnice.