Reka Vrelo („Godina”) u Perućcu

Od Perućačkog vrela do vodopada na Drini: kraški tok od 365 metara prozvan „Godina”

Da bi se razumelo kako na rubu jednog sela može da izbije gotova, snažna planinska reka širine nekoliko metara, pogled treba podići sedam stotina metara naviše ka krečnjačkim zaravnima planine Tare. Široke uvale Mitrovca, Kaluđerskih Bara i Ravne Tare izgrađene su od ispucalih trijaskih krečnjaka u kojima kišnica i otopljeni sneg poniru kroz vrtače i podzemne kanale sve dok ne naiđu na nepropusnu podlogu u severnom podnožju planine. Upravo na tom geološkom kontaktu u naselju Perućac, na nadmorskoj visini od oko 234 metra, izbija Perućačko vrelo — jedno od najizdašnijih kraških vrela zapadne Srbije, čiji prosečni višegodišnji protok prelazi 330 litara u sekundi, a u proleće pri otapanju snega na Tari narasta i na više kubnih metara u sekundi.

Od samog izvorišnog amfiteatra u senci bukve i graba, Vrelo teče bistrim, kamenito-bigrenim koritom pravo na sever kroz središte Perućca i posle izmerenih 365 metara završava svoj put. Ta podudarnost broja metara sa brojem dana u kalendarskoj godini donela je reci prepoznatljivo narodno ime „Godina”.

Za precizno čitanje prostora u Perućcu važno je uočiti gde se tačno Vrelo uliva: njegov tok nalazi se oko kilometar i po nizvodno od betonske brane HE „Bajina Bašta”. To znači da Vrelo ne utiče u mirnu jezersku akumulaciju, već dolazi do ivice prostrane bigrene (travertinske) terase i u vodopadu visokom oko deset metara rasipa se u belim mlazevima direktno u brzu, slobodnu smaragdnu maticu Drine, naspram pitomih polja prema Skelanima u Bosni i Hercegovini.

Stalna temperatura od deset stepeni, bigrene kaskade i pastrmski potok

Pošto do svog izvora putuje duboko kroz krečnjački masiv Tare, voda Vrela zadržava gotovo nepromenjenu temperaturu od oko 10 stepeni Celzijusa tokom čitave godine: leti nad njom struji prijatna planinska svežina, a zimi se rečica nikada ne ledi, pa pri jakom mrazu sa površine i sa samog vodopada kulja gusta vodena para. Rastvoreni kalcijum-bikarbonat iz krečnjaka taloži se na mahovinama, korenju i kamenim pragovima gradeći šupljikavu stenu bigar (travertin), koja u donjem delu reke oblikuje plitke kaskade i sam desetometarski odsek vodopada nad Drinom.

Besprekorno čista i kiseonikom bogata voda idealno je stanište salmonidnih riba, pre svega autohtone potočne pastrmke (Salmo trutta), dok se u samoj Drini neposredno ispod pene vodopada redovno zadržavaju lipljen, skobalj i krupni primerci drinske mladice. Još od druge polovine XX veka na desnoj obali u gornjem delu toka radi i poznati pastrmski ribnjak u Perućcu, projektovan tako da koristi stalni protok i ujednačenu temperaturu kraške vode bez zagađivanja izvorišta. Obale reke obrasle su starim stablima jove, oraha, jasena, graba i leščara u čijim krošnjama se često viđaju vodomar (Alcedo atthis) i vodenkos (Cinclus cinclus) — ptica pevačica koja roni u brzim planinskim potocima.

Spoj stalne vlažnosti vazduha oko raspršenih kapi vodopada i zasenčenog položaja pod severnim odsekom Tare stvorio je duž kratkog korita Vrela specifičnu mikroklimu bogatu mahovinama, papratima i obalskim zeljastim biljem koje ostaje zeleno čak i u zimskim mesecima. Zbog te stalne svežine prostor oko vodopada i ušća u Drinu u letnjim žegama ima za nekoliko stepeni nižu temperaturu vazduha od otvorenog polja u dolini.

Stare vodenice potočare i mini-hidroelektrana „Vrelo” iz 1927. godine

Stalni protok reke koja nikada ne presušuje niti mrzne učinio je Vrelo vekovnim privrednim srcem Perućca i okolnih zaselaka Tare. Na svega tri stotine šezdeset pet metara toka meštani su u prošlosti podigli čitav niz drvenih vodenica potočara i valjarica sukna, od kojih su pojedine brvnare na kamenim podzidima očuvane uz obalu kao vredno svedočanstvo narodnog graditeljstva i tradicionalnog vodeničarstva u srednjem Podrinju.

Na istom tom potencijalu kratkog, ali snažnog kraškog pada nastao je između dva svetska rata i značajan spomenik tehničke kulture: mini-hidroelektrana „Vrelo”, izgrađena i puštena u rad 1927. godine. Njenom izgradnjom Perućac i Bajina Bašta dobili su električno osvetljenje gotovo četiri decenije pre nego što je na samoj Drini podignuta velika Hidroelektrana „Bajina Bašta” (1966). Kamena zgrada stare elektrane sa pratećim derivacionim jazom obnovljena je i uključena u proizvodni sistem Elektroprivrede Srbije kao živi primer malog istorijskog postrojenja uklopljenog u ambijent naselja.

Pešačka staza duž obale, veza sa nekropolom Mramorje i pravila čuvanja izvora

Za razliku od zahtevnih planinskih uspona u višim delovima Tare, obilazak reke Vrelo u potpunosti je prilagođen laganoj šetnji. Duž čitave leve i delom desne obale uređena je ravna pešačka staza sa drvenim mostićima koja za desetak do petnaest minuta hoda vodi posetioca od vidikovca i restoranske terase iznad samog vodopada na Drini, pored starih vodenica, ribnjaka i zgrade mini-elektrane iz 1927, sve do senovitog kraškog izvorišta Perućačkog vrela u podnožju stene. Svega nekoliko minuta hoda istočno od mosta na Vrelu, uz sam državni put Bajina Bašta – Perućac, nalazi se i zaštićena srednjovekovna nekropola stećaka Mramorje u Perućcu sa spiska UNESCO-a, pa se obe tačke prirodno obilaze zajedno u sklopu ruta Bajina Bašta, Perućac i Tara i Perućac i Rastište.

Pošto se Perućačko vrelo koristi i kao vodozahvat pijaće vode i pripada zaštićenom pojasu podno Nacionalnog parka Tara, prilikom šetnje obavezno je poštovati sanitarni i ekološki red: u samo izvorište i rečno korito ne ulazi se i ne gazi po krhkim bigrenim pregradama i mahovini, u reci je zabranjeno kupanje, pranje predmeta, bacanje novčića ili otpada i samovoljno pecanje pastrmke, a na ogradi iznad desetometarskog vodopada treba paziti na vlažan i klizav kamen.