Bajina Bašta – Perućac – Tara: od Drine do Banjske stene

Kako povezati rečnu dolinu Bajine Bašte i visoravan Tare u istom danu?

Malo gde u čitavom slivu Drine posetilac u rasponu od tridesetak kilometara vožnje prolazi kroz tako snažnu promenu reljefa, klime i vegetacije kao na potezu između Bajine Bašte, Perućca i planine Tare. Donja etapa izleta vodi ravnom rečnom terasom na oko 240 do 290 metara nadmorske visine, neposredno uz zelenu i hladnu maticu Drine nizvodno od brane, dok gornja etapa za manje od pola sata vožnje serpentinama iznosi putnika na krečnjačku visoravan Mitrovca na 1.080 metara nadmorske visine, u pojas gustih četinarskih i bukovo-jelovih šuma i reliktnih staništa Pančićeve omorike.

Geografska čitljivost ove rute počiva na tome što čitalac istu vodenu osu posmatra iz dve suprotne perspektive. Pre podne stoji u samom podnožju brane u Perućcu i gleda masivnu betonsku pregradu i mirnu površinu Perućačkog jezera iz nivoa obale, dok popodne sa ograde vidikovca Banjska stena, skoro osam stotina metara više, posmatra tu istu akumulaciju, branu i naspramne litice Nacionalnog parka „Drina” u Bosni i Hercegovini (opština Srebrenica, Republika Srpska) kao na razvučenoj reljefnoj karti.

Pri proceni vremena kretanja ne treba se oslanjati na vazdušnu liniju sa karte. Između središta Perućca i Mitrovca na Tari vazdušno rastojanje iznosi jedva 4,8 kilometara, ali asfaltirani put savladava strmi severni odsek planine u nizu od dvanaest velikih krivina i dug je punih 15 kilometara. Isto važi i na samoj visoravni: od centra Mitrovca do početka pešačke staze za Banjsku stenu vodi još oko 6 kilometara šumskog makadamsko-tucaničkog puta, nakon čega se poslednjih 1,1 kilometar do samog vidikovca obavezno prelazi pešice.

Prva stanica: izlaz iz Bajine Bašte i pogled na Kućicu na Drini

Polazak iz središta Bajine Bašte (gradskog naselja koje je prema Popisu 2022. godine brojalo 8.971 stanovnika, u opštini od 23.533 stanovnika) prvo vodi sa pešačkog Trga Dušana Jerkovića i Ulice kneza Milana Obrenovića kratko ka severnom izlazu iz grada, uz desnu obalu Drine u pravcu Rogačice i Ljubovije. Na oko dva kilometra od gradskog trga nalazi se proširenje za parkiranje i uređena drvena platforma iznad Kućice na Drini. Sagrađena prvi put u leto 1968/1969. godine na usamljenom krečnjačkom grebenu usred brzaka kao zaklon lokalnih mladića i plivača od sunca i kiše, drvena brvnara je više puta stradala pod naletima ekstremnih drinskih bujica i svaki put iznova podizana sa ojačanim preklopnim stranicama koje pri visokom vodostaju propuštaju maticu kroz sam objekat.

Sa ograde vidikovca pored puta ne silazi se u hladnu i brzu maticu reke, čiji se vodostaj i brzina protoka nizvodno od hidroelektrane u Perućcu menjaju u zavisnosti od režima rada agregata, a šljunkoviti sprudovi uz desnu obalu nisu povezani sa samom stenom. Nakon zadržavanja na vidikovcu, vozilom se vraća kroz obod Bajine Bašte na državni put IIB reda ka jugozapadu, prateći desnu obalu uzvodno pored prostranog izletišta Rača na ušću istoimene rečice u Drinu. Tokom trinaest kilometara vožnje ka Perućcu drum prolazi kroz ravna polja u Beserovini i pored skretanja za drumski most i granični prelaz prema Skelanima u Bosni i Hercegovini, naselju poznatom po ostacima antičkog rimskog municipijuma (Municipium Malvesiatium) sa ranohrišćanskim bazilikama i mozaicima na levoj obali reke.

Druga stanica: šta sve staje u obilazak Perućca na trinaestom kilometru?

Ulaskom u naselje Perućac otvara se kompaktna celina od tri različite znamenitosti koje se nalaze na međusobnom rastojanju manjem od dva kilometra, pa se veći deo obilaska u samom mestu obavlja laganom šetnjom.

Šetnja uz reku Vrelo (365 m) i nekropolu stećaka Mramorje

U središtu Perućca ispod severnih padina Tare izbija snažno kraško vrelo iz kog nastaje reka Vrelo, u narodu prozvana „Godina” zbog izmerene dužine vodotoka od 365 metara. Uređena pešačka staza sa drvenim mostićima prati bistru i hladnu vodu pored pastrmskog ribnjaka i starih vodeničnih jazova sve do ivice drinske terase, odakle se Vrelo obrušava slikovitim vodopadom visokim desetak metara direktno u Drinu.

Neposredno uz ušće Vrela i desnu stranu druma ka brani leži srednjovekovno groblje Mramorje u Perućcu, zaštićeno kulturno dobro od izuzetnog značaja koje je 2016. godine upisano na UNESCO listu svetske baštine u okviru međudržavnog serijskog dobra srednjovekovnih nadgrobnih spomenika stećaka. Na ravnom travnatom platou u senci drveća raspoređeno je više od osamdeset masivnih krečnjačkih monolita iz 14. i 15. veka — ploča, sanduka, visokih slemenjaka na dve vode i amorfnih kamenova — postavljenih u pravilnim redovima u pravcu zapad–istok.

Brana HE „Bajina Bašta” i pogled u kanjon Perućačkog jezera

Nepuna dva kilometra uzvodno od ušća Vrela put se penje pored monumentalne šuplje gravitacione brane Hidroelektrane „Bajina Bašta”, visoke 90 i duge 460 metara, čijim je puštanjem u pogon 1966. godine pregrađena Drina i stvoreno Perućačko jezero. Sa uređenog priobalnog platoa iznad brane (koji u julu služi i kao polazno područje plovila nizvodno od brane na manifestaciji Drinska regata u Bajinoj Bašti) pruža se pogled na prvih nekoliko kilometara mirne jezerske vode koja na sedmom kilometru uzvodno naglo ulazi u duboki krečnjački kanjon Drine dug 54 kilometra sve do Višegrada. Zaadržavanje kod samog objekta brane ograničeno je na javni put i obeleženi obalski deo, uz strogo poštovanje oznaka zabrane pristupa i fotografisanja elektroenergetskih postrojenja.

Treća i četvrta stanica: serpentine do Mitrovca i staza na Banjsku stenu

Iz Perućca se državni put odvaja uzbrdo na jug i započinje čuveni uspon od 15 kilometara uz severni odsek Tare. Asfaltirani kolovoz je dovoljne širine za mimoilaženje putničkih vozila, ali obiluje oštrim serpentinama, usecima u krečnjaku i brzim promenama osunčanosti i vlažnosti podloge u senci visokih bukvi i četinara. Duž uspona postoji nekoliko manjih bezbednih proširenja sa kojih se prema severu otvara pogled na dolinu Drine kod Bajine Bašte, Skelane i brda Osata u Bosni i Hercegovini.

Po izlasku na prostranu zatalasanu visoravan Mitrovac na Tari (oko 1.080 m n.v.) nailazi se na raskrsnicu puteva ka Zaovinama i Kaluđerskim Barama, Centar dečjih letovališta i informativni punkt upravljača JP „Nacionalni park Tara”, gde se mogu proveriti terenske prohodnosti i nabaviti zvanične karte staza. Pre nastavka vožnje vredi prošetati petnaestak minuta kružnom drvenom stazom sa informativnim tablama kroz strogi prirodni rezervat Crveni potok do tresavskog tresetišta poznatog kao Tepih livada, gde tresetna mahovina ugiba pod korakom i čuva fosilni polen ledenog doba, a u okolnoj prašumskoj zajednici smrče, jele i jove rastu primerci Pančićeve omorike. Od centra Mitrovca putokazi za Banjsku stenu usmeravaju desno (ka severozapadu) na lokalni šumski tucanički put dug oko 6 kilometara, prohodan za obične putničke automobile uz umerenu brzinu od 20 do 30 km/h i pažnju na šumsku mehanizaciju.

Kod rampe i uređenog šumskog proširenja za parkiranje prestaje svaki saobraćaj motornih vozila. Odatle do samog vidikovca Banjska stena (oko 1.065 m n.v.) vodi široka, jasno obeležena šumska pešačka staza duga oko 1,1 kilometar u jednom pravcu (20 do 25 minuta laganog hoda sa blagim talasanjem terena i kratkim završnim spustom). Sam vidikovac obezbeđen je masivnom drvenom ogradom i klupama na stenovitoj ivici sa koje se otvara jedan od najprepoznatljivijih pogleda u celom Podrinju: duboko u podnožju savija se modrozeleno Perućačko jezero, desno se vidi bela linija brane i naselje Perućac, a pravo preko vode uzdižu se strme litice Velikog kraja i Osata u sastavu Nacionalnog parka „Drina”.

Kako zatvoriti krug ka Bajinoj Bašti i kako izgleda kraća varijanta bez Tare?

Sa Mitrovca na Tari u Bajinu Baštu možete se vratiti na dva proverena načina. Kraći povratak vodi istim serpentinama nazad u Perućac i dolinom Drine u grad (ukupno 28 kilometara od Mitrovca). Druga, panoramska kružna opcija produžava sa Mitrovca na jug ka visinskoj akumulaciji Zaovine (reverzibilno jezero RHE „Bajina Bašta” iz 1982. godine udaljeno oko 12 km od Mitrovca) ili direktno preko Predovog pravca ka Kaluđerskim Barama i odatle glavnim planinskim putem niz dolinu Rače u Bajinu Baštu (oko 42 do 46 kilometara vožnje kroz četinarske šume središnje Tare).

Ukoliko su planinski prevoji pod gustom maglom, snegom ili jednostavno želite opušteniji tempo bez serpentina, ceo izlet se uspešno preoblikuje u dolinsku varijantu uz reku. Nakon obilaska Kućice na Drini, reke Vrelo, nekropole Mramorje i obale Perućačkog jezera, vratite se 13 kilometara u Bajinu Baštu i sa južnog oboda grada skrenite 6,5 kilometara asfaltiranim putem u šumovitu dolinu reke Rače do manastira Rača. Zadužbina kralja Dragutina iz druge polovine 13. veka, u 17. veku čuvena po Račanskoj prepisivačkoj školi kaluđera-književnika (Kiprijana Račanina, Jeroteja Račanina i Gavrila Stefanovića Venclovića), a tokom Drugog svetskog rata mesto čuvanja Miroslavljevog jevanđelja pod podnim pločama oltara zahvaljujući igumanu Platonu Milojeviću, okružena je uređenom šumskom pešačkom stazom dugom dva kilometra uz klisuru rečice Rače sve do lekovitog kraškog vrela Lađevac i ostataka srednjovekovnog skita Svetog Đorđa (Banje), gde su račanski pisari u tišini bukove šume prepisivali rukopisne knjige.