Planina Gučevo

Mesto Gučeva u vencu Podrinjskih planina i prostorni odnos prema Drini i Loznici

Idući uz Drinu od prostrane mačvansko-semberijske ravnice prema jugu, planina Gučevo predstavlja prvi pravi planinski bedem na koji reka nailazi. Njen izduženi greben pruža se u dinarskom pravcu severozapad–jugoistok u dužini od oko petnaest kilometara, od velikog rečnog kolena kod Banje Koviljače i Gornje Koviljače do prevoja Kostajnik i Zajače, gde se planinsko bilo nastavlja u susednu Boranju (856 m), a zatim dalje ka Jagodnji (Mačkov kamen) i Sokolskim planinama iznad Krupnja i Ljubovije. Čitava planina administrativno pripada teritoriji Grada Loznice.

Poprečni profil Gučeva izrazito je asimetričan i jasno se uočava već iz samog centra Loznice i sa leve obale Drine u Bosni i Hercegovini. Zapadno i severozapadno čelo planine ruši se strmim rasednim odsekom sa gotovo sedam stotina metara visine direktno ka banjskom parku u Banji Koviljači (oko 125–130 m n. v.) i aluvijalnoj ravni Drine. Nasuprot tome, severoistočne i istočne kose spuštaju se stepenasto kroz šumovite pobrđa Trbušnice, Voćnjaka, Paskovca i Tršića ka dolini reke Štire i basenu Jadra, dok jugoistočni ogranci ulaze u zaštićeni prostor u kome leži manastir Tronoša.

Hidrografsko razvođe između Drine, Štire i Tronoške reke

Iako ne prelazi osam stotina metara visine, greben Gučeva funkcioniše kao lokalno razvođe tri različita rečna pravca u lozničkom kraju. Kratki i strmi potoci sa zapadnog rasednog čela spuštaju se direktno u aluvijalnu ravan Drine kod Gornje Koviljače, Banje Koviljače i Brasine. Severoistočne uvale ispod Crnog vrha i Kulišta hrane izvorište Štire i njenih bujičnih pritoka koje silaze kroz Voćnjak i Trbušnicu u sam centar Loznice, dok jugoistočne padine prema Eminovim vodama odvodnjavaju šumski potoci u sliv Žeravije (koja protiče kroz Tršić) i Korenite sa Tronoškom rekom u reku Jadar.

Geološki sastav od krečnjaka i peščara i postanak izvora u Banji Koviljači

Unutrašnja građa Gučeva pruža retko čitljiv primer direktne veze između planinske tektonike i banjske hidrogeologije. Osnovu masiva grade stari paleozojski škriljci i filiti preko kojih u višim partijama Crnog vrha, Kulišta i Eminovih voda leže skršeni slojevi trijaskih krečnjaka, dok na severnim i istočnim padinama znatan udeo imaju kredni flišni peščari, glinci i laporci. U krečnjačkom pojasu blizu samog grebena razvijeni su manji kraški oblici — plitke vrtače i ponori koji upijaju atmosferske padavine — dok u južnom podnožju prema Zajači i Brasini kontakt sedimentnih stena sa mlađim tercijarnim magmatskim probojima nosi istorijski poznate rudne žice antimona, olova i cinka.

Presudni geološki događaj za ovaj deo Podrinja bilo je spuštanje lozničko-koviljačke kotline duž duboke tektonske pukotine — Gučevskog raseda — koji podseca severozapadno podnožje planine. Duž te rasedne zone, na samoj granici vodopropusnih trijaskih krečnjaka Gučeva i nepropusnih tercijarno-aluvijalnih glina drinske ravnice, iz dubokih geotermalnih horizonata pod pritiskom izbijaju tople sumporovite i gvožđevite vode temperature od 15 do 32 °C. Njihovim dejstvom na podinske gline nastalo je i lekovito mineralno blato (peloid), što je od starog „Smrdan-barja” stvorilo savremeno lečilište Banje Koviljače sa kraljevskim kupatilom i dvoranom Kur-salona.

Takav spoj tektonike, vodopropusnih krečnjaka u višim delovima i mineralizovanih kontaktnih zona u podnožju svrstava podgorinu Gučeva među hidrogeološki najraznovrsnije prostore zapadne Srbije, u kome na svega nekoliko kilometara rastojanja izbijaju hladna planinska vrela pijaće vode na grebenu i topli sumporovito-gvožđeviti izvori u samoj banjskoj ravni.

Bukove šume, šumski izvori i vazdušno strujanje nad banjskim krajem

Od poslednjih vila na ivici parka u Banji Koviljači pa sve do travnate krune Crnog vrha, Gučevo je ogrnuto gustim i neprekinutim pojasom listopadnih šuma. Najveću površinu zauzimaju visoke, senovite sastojine mezijske bukve (Fagus moesiaca), koje na dubljim šumskim zemljištima iznad 350 metara visine grade prave svodove čistih stabala sa bogatim prolećnim prizemnim spratom sremuša, kukurijeka, ciklame, šumske ljubičice i brojnih jestivih gljiva. Na toplijim nižim padinama prema Loznici, Trbušnici i Gornjoj Koviljači bukva prelazi u mešovite šume hrasta kitnjaka, cera, običnog graba, srebrne lipe, klena i divlje trešnje.

Na kontaktu peščara i škriljaca duž grebena i bočnih uvala izbija niz hladnih planinskih izvora, među kojima planinari posebno poznaju Eminove vode na jugoistočnom delu bila. Iz uvala na severoistočnoj strani Gučeva prikupljaju se izvorišni kraci reke Štire, koja zatim protiče kroz samo gradsko središte Loznice ka Drini, dok istočni potoci dotiču u Žeraviju i Korenitu. Šumski masiv istovremeno ublažava temperaturne ekstreme u podnožju: štiti Banju Koviljaču od snažnih vetrova iz unutrašnjosti i tokom letnjih večeri spušta niz padine svež, kiseonikom bogat planinski vazduh.

Raznovrsna šumska staništa Gučeva prati stabilna fauna niskih i srednjih podrinjskih planina. U mirnijim bukovim uvalama prema Boranji i Tronoši redovno borave srna, divlja svinja, jazavac, lisica, kuna zlatica i sivi puh, dok su stare dupljašice dom brojnih vrsta šumskih ptica — crne i zelene žune, velikog šarenog detlića, šumske sove, mišara, kosa i crvendaća. Posebnu pejzažnu vrednost daju prelazni voćarsko-šumski obodi iznad Trbušnice, Paskovca i Gornje Koviljače, gde se seoske livade i stari zasadi šljiva i jabuka postepeno stapaju sa visokom državnom šumom.

Crni vrh (779 m): panorama meandara Drine i Semberije i poprište borbi 1914. godine

Izlazak iz visoke bukove šume na vršnu čistinu Crnog vrha (779 m) donosi naglu promenu pejzaža. Na sredini travnatog platoa uzdiže se šesnaest metara visoka bela kamena piramida sa dvoglavim orlom na vrhu — Spomen-kosturnica na Gučevu, završena 1929. godine. Na ovom grebenu je od septembra do novembra 1914. godine, u sklopu šire Bitke na Drini 1914., vođena 55-dnevna rovovska Gučevska bitka, zapamćena pod imenom „Bitka iznad oblaka” jer su se suprotstavljeni rovovi srpske Kombinovane divizije i austrougarskih trupa na pojedinim mestima približili na svega nekoliko desetina metara u gustim jesenjim maglama. U kosturnici zajedno počivaju posmrtni ostaci vojnika obeju vojski, a u regionalnoj orijentaciji ovaj spomenik na Gučevu treba jasno razlikovati od kosturnice Cerske bitke u Tekerišu pod Cerom i od kosturnice na Mačkovom kamenu.

Zbog usamljenog položaja neposredno iznad aluvijalne ravni, terasa ispred spomen-kosturnice pruža jedan od geografski najpreglednijih pogleda u čitavom donjem Podrinju. Duboko ispod zapadnog odseka, kao na reljefnoj karti, vijugaju prostrani meandri donje Drine sa šljunkovitim sprudovima, vrbacima i starim rukavcima između Gornje Koviljače, Brasine, Šepka i Lozničkog Polja. Preko reke se u nedogled širi plodna ravnica Semberije u Bosni i Hercegovini sa naseljima Janja i Bijeljina, zatvorena na zapadnom horizontu talasastom siluetom Majevice. Na severu i istoku pogled obuhvata Mačvu ka Badovincima i ušću Drine u Savu, gradsko tkivo Loznice, dolinu Jadra i modri greben Cera.

Topografija grebena: Crni vrh, Kulište i prevoj Eminove vode

Posmatrano duž samog planinskog bila od severozapada ka jugoistoku, Gučevo ne čini samo tačka Crnog vrha (779 m), već povezani niz šumovitih uzvišenja i sedala po kojima su u jesen 1914. godine bile raspoređene odbrambene linije: od prednjih položaja na Kulištu i koti 708, preko Crnog vrha i Mamutovca, do jugoistočnog prevoja Eminove vode, gde su vođene teške prsa-u-prsa borbe na spoju sa ograncima Boranje. Zahvaljujući toj uzdužnoj prohodnosti bila, greben Gučeva u mirnodopsko doba predstavlja prirodnu šumsku promenadu bez oštrih kamenih prepreka, pogodnu za celodnevno pešačenje između banjskog podnožja i manastirske doline Tronoše.

Asfaltni prilaz iz Banje Koviljače i obeležene planinarske staze

Za razliku od visokih klisurastih masiva srednjeg toka, Gučevo je pristupačno tokom cele godine zahvaljujući javnom asfaltnom putu dugom oko devet i po kilometara, koji iz gornje zone Banje Koviljače (uz vezu preko Trbušnice sa državnog puta u Loznici) kroz bukovu šumu vodi sve do proplanka i parkinga ispod samog Crnog vrha. Taj put omogućava jednostavan spoj šetnje kroz istorijski banjski park i izlaska na planinski vidikovac u okviru poludnevnog obilaska (opisanog na stranici izlet Banja Koviljača i Gučevo).

Planinarima i rekreativnim pešacima na raspolaganju je sistem dobro markiranih šumskih staza u registru Planinarskog saveza Srbije. Direktna pešačka staza iz banjskog parka u Banji Koviljači duga je oko 4,8 kilometara i uz stalan uspon kroz stoletnu bukovu šumu izlazi na Crni vrh za oko sat i po do dva sata hoda. Grebenska staza nastavlja od Crnog vrha ka jugoistoku preko Kulišta i izvora Eminove vode, odakle se jedan krak spušta u zaštićeni Kulturni predeo Tršić–Tronoša do manastira Tronoša i Tršića (poznata memorijalno-planinarska trasa „Vukove bogaze”), a drugi produžava planinskim bilom ka Boranji i Jagodnji. Kretanje treba uvek držati na obeleženim stazama i javnom putu, jer su zapadne padine ka Drini veoma strme, klizave posle kiše i ispresecane dubokim bujičnim jarugama.