Vukov sabor u Tršiću

Kako je 17. septembra 1933. u Tršiću pokrenut prvi Vukov sabor

Koreni Vukovog sabora sežu u međuratnu akciju podrinjskih prosvetnih radnika, književnika i građana Jadra da se u Tršiću trajno obeleži mesto na kom je 1787. godine rođen Vuk Stefanović Karadžić. Porodičnu kuću Karadžića osmanska vojska palila je više puta tokom Prvog srpskog ustanka, pa je krajem XIX veka na nekadašnjem kućištu stajao samo drveni krst koji su postavili meštani i loznički đaci. Početkom tridesetih godina XX veka Odbor za obnovu Vukove kuće, podržan od Kulturno-prosvetnog društva „Karadžić” iz Loznice, Podrinjskog pevačkog društva, Šabačke narodne knjižnice i beogradskih književnih krugova, podigao je spomen-kuću kao dvodelnu jadarsku brvnaru sa strmim krovom od šindre, oslonjenu na etnološka istraživanja seoskog graditeljstva zapadne Srbije.

Svečano osvećenje obnovljene Vukove spomen-kuće održano je u nedelju, 17. septembra 1933. godine, u prisustvu predstavnika Srpske kraljevske akademije, univerzitetskih profesora, književnika, sveštenstva i više hiljada stanovnika Jadra, Rađevine, Mačve i prekodrinskih krajeva. Taj septembarski skup u dvorištu Vukove okućnice označen je kao prvi Vukov sabor i od samog početka postavljen je dvostruko: kao naučno-književna posveta reformi srpskog književnog jezika i kao živi narodni zbor na kom se čuju gusle, izvorna pesma i živi govor podrinjskog sela.

Kontinuitet godišnjeg okupljanja prekinut je samo tokom ratnih godina Drugog svetskog rata, od 1941. do 1944. godine, da bi već od jeseni 1945. tradicija bila obnovljena i proširena na višednevne kulturne programe u Loznici i Tršiću. Zbog neprekinutog trajanja, duboke ukorenjenosti u identitetu stanovništva Jadra i jedinstvenog spoja visoke kulture i narodnog stvaralaštva, Vukov sabor je 2012. godine upisan pod rednim brojem 1 u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Republike Srbije, koji vodi Centar za nematerijalno kulturno nasleđe pri Etnografskom muzeju u Beogradu.

Od Vukovog dvorišta do otvorenog Saborišta izgrađenog 1964. godine

Pune tri decenije, od 1933. do 1963. godine, završne svečanosti Vukovog sabora održavane su u neposrednom okruženju same Vukove spomen-kuće. Preko puta brvnare, odmah iznad korita rečice Žeravije, nalazila se manja betonska bina na kojoj su se smenjivali besednici, dramski umetnici, narodni pevači i folklorni ansambli, dok je mnogobrojna publika sedela po okolnoj livadi i strmoj travnatoj padini brega. Kako je manifestacija iz godine u godinu prerastala okvire zavičajnog zbora i privlačila desetine hiljada posetilaca, prvobitni prostor okućnice postao je preuzak za veće pozorišne i muzičko-scenske ansamble, a masovno okupljanje ugrožavalo je mir i očuvanost samog spomen-domaćinstva.

Velika prostorna i programska prekretnica nastupila je 1964. godine, prilikom obeležavanja stogodišnjice smrti Vuka Stefanovića Karadžića (Beč, 1864). Tim povodom u središnjem delu doline Žeravije, nekoliko stotina metara nizvodno od Vukove kuće, uređeno je prostrano otvoreno Saborište. U prirodno udubljenje padine uklopljeno je amfiteatralno gledalište sa drvenim klupama na travnatim terasama, dok je u dnu doline podignuta široka otvorena pozornica sa kulisama od drveta i kamena koje prate meru tradicionalnog graditeljstva Jadra. Saborsku besedu na tom jubilarnom saboru 1964. godine izgovorio je nobelovac Ivo Andrić, čime je novouređeno Saborište simbolički uvedeno u red najznačajnijih otvorenih kulturnih pozornica u jugoistočnoj Evropi.

Odvajanjem masovne pozornice od same Vukove brvnare omogućeno je plansko oblikovanje čitavog etno-parka i znamenitog mesta Tršić. Duž saborske staze koja prati Žeraviju od ulaza u kompleks do Vukove okućnice postepeno su prenošeni i obnavljani autentični objekti narodnog neimarstva iz jadarskih i rađevskih sela — vajati, kačare, mlekar, čardak, vodenice potočare i crkva brvnara Svetog Arhangela Mihaila — u kojima su smešteni Muzej jezika i pisma, Kuća pisaca, Kaligrafska radionica i stalne muzejske postavke posvećene Vukovom radu i starim zanatima.

Kako izgleda uobičajeni tok predsaborskih dana i nedeljne svečanosti

Organizaciju Vukovog sabora vodi Centar za kulturu „Vuk Karadžić” iz Loznice, uz pokroviteljstvo Grada Loznice i Ministarstva kulture Republike Srbije. Ustoličeni septembarski ciklus po pravilu traje sedam dana, od ponedeljka do nedelje sredinom septembra, mada je u pojedinim jubilarnim godinama produžavan i na deset dana. Struktura manifestacije počiva na ravnoteži između kamernih, naučnih i galerijskih sadržaja tokom radne sedmice i velikog saborskog finala pod otvorenim nebom u nedelju.

Tokom predsaborskih dana kulturni život pulsira istovremeno u Loznici, Tršiću i Banji Koviljači. Središnja gradska dvorana jeste Vukov dom kulture u Loznici — zadužbinsko zdanje podignuto 1937. godine upravo iz podsticaja prvih Vukovih sabora — gde se priređuju svečano otvaranje predsaborskih večeri, gostovanja dramskih pozorišta, koncerti umetničke muzike i predstavljanje gradova gostiju kroz ciklus „Moj grad”. U Galeriji „Mina Karadžić”, Stalnoj postavci slika Miće Popovića i Vere Božičković Popović i Muzeju Jadra otvaraju se dokumentarne, istorijske i likovne izložbe, dok se u Tršiću održavaju međunarodni naučni skupovi posvećeni savremenoj srpskoj folkloristici, dijalektologiji i slavistici.

Nedeljna završna saborska svečanost na Saborištu u Tršiću započinje tradicionalnim podizanjem saborske zastave uz zvuke Himne Vuku Stevana Stojanovića Mokranjca. Nakon pozdravne reči domaćina iz Grada Loznice, na govornicu izlazi saborski besednik. Od 1933. godine do savremenog doba saborske besede govorili su vodeći srpski i jugoslovenski pisci, filolozi, istoričari, akademici i kompozitori, pa zbirka izgovorenih beseda predstavlja svojevrsnu hroniku srpske kulturne i jezičke misli kroz čitav jedan vek. Odmah posle besede, otvorena pozornica Saborišta pretvara se u teatarsku ili koncertnu scenu na kojoj nacionalne pozorišne kuće, operski ansambli ili folklorni sastavi izvode namensku premijeru ili tematsko delo, a popodnevni sati rezervisani su za saborsko narodno poselo.

Razgraničenje septembarskog Vukovog sabora i majskog Đačkog Vukovog sabora

U javnosti i turističkim vodičima neretko dolazi do preklapanja između dve različite manifestacije koje dele ime Vuka Karadžića i održavaju se u Tršiću i Loznici. Vukov sabor, osnovan 1933. godine, uvek je septembarska kulturna i naučna manifestacija namenjena najširoj publici, akademskoj zajednici i vrhunskoj scenskoj umetnosti. Nasuprot njemu, Đački Vukov sabor pokrenut je skoro četiri decenije kasnije — u maju 1972. godine — kao samostalna prolećna smotra dečjeg i omladinskog stvaralaštva.

Majski Đački Vukov sabor okuplja učenike osnovnih i srednjih škola u kreativnim radionicama kaligrafije, etnologije, slikarstva, drame i novinarstva u vajatima Tršića, uz smotre dečjih pozorišta i horova, a završava se državnim Republičkim takmičenjem iz srpskog jezika i jezičke kulture u Osnovnoj školi „Vukova spomen-škola” u Tršiću. Zbog različite starosti obe manifestacije nose sopstveni redni broj godišnjeg izdanja, pa je važno ne brkati septembarske brojeve Vukovog sabora (koji premašuju osamdeset i devedeset izdanja) sa četrdesetim i pedesetim izdanjima prolećnog Đačkog sabora.

Značajna izdanja Vukovog sabora iz 2014, 2016. i 2017. godine

Razvoj Vukovog sabora tokom druge decenije XXI veka obeležili su susreti velikih nacionalnih godišnjica — od dvestogodišnjice Vukovih prvih bečkih knjiga i stogodišnjice Prvog svetskog rata do sedam vekova manastira Tronoša i otvaranja savremenog Obrazovno-kulturnog centra u Tršiću. Hronologija izdanja iz 2014, 2016. i 2017. godine oslikava kako su se naučni, memorijalni i scenski slojevi manifestacije međusobno dopunjavali.

81. Vukov sabor (5–14. septembar 2014) i „Srpska trilogija” na otvorenom

Osamdeset prvi Vukov sabor održan je u proširenom desetodnevnom trajanju od 5. do 14. septembra 2014. godine, u godini dvestogodišnjice objavljivanja Vukove Pismenice serbskoga jezika i Male prostonarodne slaveno-serbske pjesnarice (1814) i stogodišnjice početka Prvog svetskog rata. Samom saboru prethodili su bogati letnji programi u Tršiću započeti 15. jula 2014. međunarodnom likovnom kolonijom umetnika iz Srbije, Meksika, Španije i Nemačke, školom kreativnog pisanja u Kući pisaca, terenskom praksom studenata etnologije na temu porodičnih sećanja na Veliki rat i radionicom zvuka „Vuk i zvuk” u Muzeju jezika i pisma. Saborski dani otvoreni su u petak, 5. septembra, trodnevnim naučnim skupom Savremena srpska folkloristika u Tršiću, dok je svečano gradsko otvaranje u Loznici usledilo 8. septembra programom „Moj grad” posvećenim Subotici: u Galeriji „Mina Karadžić” otvorena je izložba Gradskog muzeja Subotice Subotica u objektivu muzejskog fotografa Mikloša Havera, a na sceni Vukovog doma kulture subotičko Narodno pozorište izvelo je predstavu Čudo u Poskokovoj Dragi. Posle sabora u Muzeju jezika i pisma okupilo se i dvanaest mladih slavista iz Poljske, Rusije, Belorusije, Austrije, Velike Britanije i Italije.

Završna saborska svečanost održana je u nedelju, 14. septembra 2014., na Saborištu u Tršiću. Saborsku besedu održao je književnik i predsednik Matice srpske iz Novog Sada Dragan Stanić, a središnji scenski događaj bilo je izvođenje drame Srpska trilogija Narodnog pozorišta iz Beograda, rađene po romanu Stevana Jakovljevića u adaptaciji Slavka Milovanovića, režiji Slavenka Saletovića i scenografiji Borisa Maksimovića, posvećene stradanju i podvigu srpskog vojnika u Prvom svetskom ratu. Zbog snažnog odjeka u javnosti, u subotu 20. septembra 2014. u 12 časova priređeno je i vanredno gostovanje Narodnog pozorišta sa predstavom Srpska trilogija na otvorenoj pozornici u Tršiću (uz glumački ansambl u kom su igrali Vuk Kostić, Ivan Bosiljčić, Bojan Krivokapić, Milenko Pavlov, Boško Puletić i drugi), uz organizovan prevoz posetilaca sa Železničke stanice u Loznici.

83. Vukov sabor (septembar 2016) — beseda Svetislava Božića i ansambl „Kolo”

Na 83. Vukovom saboru u septembru 2016. godine završna nedeljna svečanost na otvorenom Saborištu u Tršiću održana je 18. septembra 2016. godine. Okupljenim posetiocima u ime grada domaćina obratio se gradonačelnik Loznice Vidoje Petrović, dok je čast da izgovori saborsku besedu pripala istaknutom srpskom kompozitoru, muzičkom pedagogu i akademiku Svetislavu Svetu Božiću, rodom iz lozničkog kraja, čiji je stvaralački opus duboko vezan za duhovnu i lirsku tradiciju srpskog jezika.

U središnjem umetničkom programu završne svečanosti 83. sabora na drvenoj pozornici Saborišta nastupio je Nacionalni ansambl narodnih igara i pesama Srbije „Kolo”, predstavljajući koreografski splet tradicionalnih igara i muzičkog nasleđa koje se neposredno oslanja na etnografske zapise Vukovog doba.

84. Vukov sabor (11–17. septembar 2017) i otvaranje Obrazovno-kulturnog centra

Osamdeset četvrti Vukov sabor održan je od 11. do 17. septembra 2017. godine sa dvadeset različitih književnih, naučnih, izložbenih i scenskih programa raspoređenih u Loznici i Tršiću. Predsaborske dane u Vukovom domu kulture u Loznici svečano je otvorio ministar kulture i informisanja u Vladi Republike Srbije Vladan Vukosavljević uz pozdravnu reč gradonačelnika Loznice Vidoja Petrovića. Čitavo izdanje 2017. godine proteklo je u znaku obeležavanja tri velika kulturno-istorijska jubileja: 700 godina manastira Tronoša, 250 godina od rođenja epskog pesnika i guslara Filipa Višnjića (1767–2017) i 230 godina od rođenja Vuka Stefanovića Karadžića (1787–2017).

Trajna institucionalna tekovina 84. Vukovog sabora bilo je otvaranje novog Obrazovno-kulturnog centra „Vuk Karadžić” u Tršiću. Inicijativu i građevinsko podizanje ovog prostranog multifunkcionalnog zdanja izneo je Grad Loznica, dok je Vlada Republike Srbije preuzela ulogu osnivača ustanove nacionalnog značaja namenjene celogodišnjim kampovima, seminarima i naučnom proučavanju srpskog jezika, književnosti i folkloristike u okviru zaštićenog Kulturnog predela Tršić–Tronoša.

Prostorna orijentacija u Tršiću i veza sa Loznicom i Tronošom

Znamenito mesto Tršić udaljeno je oko sedam kilometara jugoistočno od centra Loznice regionalnim putem kroz dolinu Žeravije. Od ulazne kapije kompleksa i Obrazovno-kulturnog centra široka pešačka staza vodi pored vodenice, crkve brvnare i tematskih vajata do otvorenog Saborišta, odakle se blagim usponom uz potok stiže do same Vukove spomen-kuće.

Posetioci koji žele da povežu prostor Vukovog sabora sa mestom Vukovog prvog školovanja mogu nastaviti šumskom pešačkom stazom („Vukove bogaze”) ili lokalnim putem preko Korenite do manastira Tronoša i kapele Svetog Pantelejmona sa česmom Devet Jugovića, prema redosledu opisanom u vodiču za izlet Loznica – Tršić – Tronoša.