Spomen-kosturnica na Gučevu
Spomen-kosturnica na Crnom vrhu (779 m), najvišoj tački planine Gučevo iznad Banje Koviljače i Loznice, uzdiže se u obliku kamene piramide visoke 16,85 metara sa dvoglavim orlom raširenih krila na vrhu. Osvećena 1929. godine staranjem Udruženja rezervnih oficira i ratnika, kosturnica čuva posmrtne ostatke srpskih i austrougarskih vojnika palih u pedesetpetodnevnoj rovovskoj „Bici iznad oblaka” u jesen 1914. godine, a sa njenog platoa otvara se širok pogled na meandre donje Drine, Mačvu i Semberiju.
Pedeset pet dana u rovovima: zašto se gučevski boj 1914. naziva „Bitkom iznad oblaka”
Svega petnaestak dana nakon završetka avgustovske Cerske bitke, austrougarske snage prešle su početkom septembra 1914. ponovo Drinu u sklopu druge velike ofanzive na Srbiju i ovladale grebenom planine Gučevo iznad Banje Koviljače i Loznice. Udarom jedinica srpske Kombinovane i Drinske divizije neprijatelj je zaustavljen na samoj vršnoj liniji planine (Eminove vode, Kulište, Kota 708 i Crni vrh), gde se od 8. septembra do početka novembra 1914. godine razvila žestoka poziciona bitka u trajanju od punih 55 dana, kao severno krilo šire Bitke na Drini.
Za razliku od pokretnog ratovanja u avgustu, na Gučevu je vođena jedna od prvih pravih rovovskih i podzemno-minskih bitaka Prvog svetskog rata. Pošto su se jesenji oblaci i guste rečne magle danima zadržavali u dolini Drine ispod kote 700, dok su na vrhu sevali topovi i bajoneti, operacija je ostala upamćena pod imenom „Bitka iznad oblaka”. Na najtežem odseku, prozvanom „Kota smrti”, srpski i austrougarski rovovi približili su se na svega pet do sedam metara razdaljine, pri čemu su inženjerci obeju vojski kopali podzemne lagume i dizali protivničke zaklone u vazduh.
Vojnički značaj ovog šesnaest kilometara dugog planinskog bedema bio je presudan za čitavo donje Podrinje: dokle god su srpske trupe — među kojima su uz redovne pukove učestvovali i dobrovoljci Jadarskog četničkog odreda vojvode Vojina Popovića (Vojvode Vuka) i u završnici jeseni prvi odredi đaka-kaplara iz Skoplja — držale istočnu ivicu grebena Gučeva, austrougarska Peta i Šesta armija nisu mogle da se spoje u dolini Jadra niti da opkole snage u Loznici.
Kako je nedovršeno austrougarsko obeležje 1929. postalo zajednička kosturnica
Sam spomenik na Crnom vrhu ima neobičan graditeljski postanak koji mu daje posebnu moralnu i istorijsku težinu. Za vreme okupacije Srbije u Prvom svetskom ratu (1916–1918), austrougarske vojne vlasti započele su na vrhu Gučeva zidanje velike betonske piramide svojim izginulim vojnicima iz jeseni 1914, ali zbog proboja Solunskog fronta i oslobođenja Podrinja u jesen 1918. obeležje nisu stigle da završe.
Krajem dvadesetih godina, Udruženje rezervnih oficira i ratnika donelo je vitešku odluku da započetu piramidu ne ruši, već da je preuredi i dovrši kao zajedničku spomen-kosturnicu u kojoj će jedni pored drugih počivati posmrtni ostaci oko 4.000 srpskih i austrougarskih ratnika prikupljenih sa bojišta Gučeva i okoline (uključujući i kosti pripadnika Petog pešadijskog puka i vojnika češkog porekla iz austrougarskih redova). Projekat preuređenja i oblaganja piramide blokovima veštačkog kamena izradio je inženjer Gojko Todić, dok je vajar Vladimir Pavlents oblikovao dvoglavog orla raširenih krila sa lovorovim vencem u kljunu na vrhu, krst, lovorove vence i bareljefe ratnika sa mačevima.
Spomen-kosturnica ukupne visine 16,85 metara svečano je osvećena u jesen 1929. godine. Na pročelju sarkofaga uklesani su Njegoševi stihovi „Blago tome ko dovijek živi, imao se rašta i roditi” i posvetni natpisi junacima Gučeva, a upravo su reljefne figure stražara sa spuštenim mačevima sa ovog spomenika (kameni čuvari) 2018. godine ugrađene kao držači štita na srednjem i velikom grbu Grada Loznice.
| Obeležje | Spomen-kosturnica na Gučevu | Spomen-kosturnica u Tekerišu |
|---|---|---|
| Bitka i vreme borbi | Gučevska bitka u okviru Bitke na Drini (8. IX – početak XI 1914, 55 dana) | Cerska bitka u Gornjem Jadru i na Ceru (15–20/24. VIII 1914) |
| Položaj i nadmorska visina | Crni vrh (779 m) na planini Gučevo iznad Banje Koviljače | Selo Tekeriš u podnožju Cera, uz put Loznica–Zavlaka |
| Projektant i godina osvećenja | Inž. Gojko Todić i vajar Vladimir Pavlents; osvećena 1929. | Arhitekta Sergej Bagenski; otkrivena na Vidovdan 28. juna 1928. |
| Oblik i visina spomenika | Četvorostrana kamena piramida sa orlom, visoka 16,85 m | Kamena piramida-stena sa orlom („Vaša dela su besmrtna”), oko 10 m |
| Karakter kripte | Zajednička kosturnica srpskih i austrougarskih vojnika | Kosturnica palih ratnika sa bojišta Cera i Jadra |
Razgraničenje prema Tekerišu i pogled sa vidikovca na Crnom vrhu
Posetioci koji obilaze znamenitosti Grada Loznice neretko poistovećuju dva piramidalna spomenika sa orlom na vrhu — onaj u Tekerišu i ovaj na Gučevu. Iako oba svedoče o ratnoj 1914. godini, između njih stoji jasna prostorna i operativna razlika: Tekeriš se nalazi tridesetak kilometara severoistočno, pod obroncima Cera, i čuva spomen na avgustovsku manevarsku Cersku bitku, dok Crni vrh Gučeva stoji neposredno iznad Drine i svedoči o jesenjoj rovovskoj odbrani granice.
Sam plato oko kosturnice na Crnom vrhu uređen je kao otvoren panoramski vidikovac iznad zapadne padine planine. Sa kamene ograde ispod piramide otvara se dalek pogled na vijugavi tok donje Drine između Banje Koviljače, Loznice, Janje i Bijeljine, na polja Mačve i Semberije i obrise Majevice. Do vrha vodi asfaltni put iz Banje Koviljače dug oko devet kilometara, kao i obeležene planinarske staze kroz visoku bukovu šumu opisane u ruti Banja Koviljača – Gučevo.
Dva odvojena bojišta iz 1914. godine u lozničkom kraju
Spomen-kosturnica u Tekerišu podignuta je 1928. u čast avgustovske Cerske bitke pod Cerom, dok Spomen-kosturnica na Crnom vrhu Gučeva iz 1929. obeležava pedesetpetodnevnu rovovsku Gučevsku bitku vođenu od 8. septembra 1914. neposredno iznad Drine.
Obeležavanje stogodišnjice 2014. godine: parastos na Preobraženje i septembarski pomen
Godišnje odavanje pošte gučevskim junacima oblikovalo je u novije doba prepoznatljiv dvostruki kalendar. Decenijama se godišnjica borbi na Crnom vrhu obeležavala isključivo na praznik Preobraženja Gospodnjeg (19. avgusta), kada se meštani Jadra i Podrinja tradicionalno okupljaju na planini, ali je od 2006. godine državni i svetovni komemorativni skup premešten u prvu polovinu septembra — na samu godišnjicu početka Gučevske bitke (8. septembra 1914) i u nedelju koja prethodi završnoj svečanosti Vukovog sabora u Tršiću.
Takav raspored potvrđen je i tokom obeležavanja stogodišnjice Gučevske bitke 2014. godine. Najpre su na praznik Preobraženja, 19. avgusta 2014. godine, sveštenici lozničke crkvene opštine služili kod Spomen-kosturnice na Crnom vrhu tradicionalni verski parastos palim borcima iz Prvog svetskog rata, dok je svetovni i državni deo stogodišnjice — uz polaganje venaca, vojne počasti i istorijski čas na uređenom platou oko piramide — održan početkom septembra 2014. godine (7. septembra), spajajući crkveno predanje i tačnu vojnoistorijsku hronologiju.
Izvori i referentna građa
- Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije (2024): Centralni registar nepokretnih kulturnih dobara Srbije — Spomen-kosturnica na Gučevu.
- Grad Loznica — Skupština grada Loznice (2024): Plan razvoja grada Loznice za period 2024–2030. godine.
- Centar za kulturu „Vuk Karadžić” Loznica (2024): Muzej Jadra — zbirka i obeležavanje godišnjica Prvog svetskog rata u Jadru.
- Planinarski savez Srbije (PSS) (2023): Planinarski putevi zapadne Srbije — Gučevo.