Manastir Rača kod Bajine Bašte

Predanje o kralju Dragutinu i rani osmanski izvori o manastiru u klisuri Rače

Manastir Rača podignut je na tesnom rečnom proširenju tamo gde bistra planinska rečica Rača — desna pritoka Drine — napušta strmi krečnjački klanac planine Tare i ulazi u pitomiju bajinobaštansku kotlinu. Prema postojanom crkvenom i narodnom predanju, prvobitni hram na ovom mestu osnovao je u poslednjoj četvrtini XIII veka (između 1276. i 1282. godine) srpski kralj Stefan Dragutin Nemanjić, vladar čijem se zadužbinarstvu u širem podrinjskom prostoru pripisuju i manastir Tronoša kod Loznice, Tavna u podmajevičkom kraju i Papraća u Biraču.

Iako izvorna osnivačka povelja iz XIII stoleća nije sačuvana, arheološka istraživanja u porti potvrdila su temelje starije srednjovekovne sakralne građevine ispod mlađih obnova, što pokazuje da je skrovita dolina pod obroncima Tare pružala utočište monaškoj zajednici pre osmanskog osvajanja srednjeg Podrinja. Prvi neposredni pisani pomeni Rače u osmanskim turskim defterima (poreskim popisima Zvorničkog i Smederevskog sandžaka) potiču iz prvih decenija XVI veka, kada se manastir navodi kao aktivno bratstvo koje plaća utvrđeni odsek poreza i obrađuje okolne vodenice i njive.

Geografska izdvojenost doline Rače van glavnog drinskog karavanskog druma omogućila je da manastir nakon obnove Pećke patrijaršije 1557. godine pod patrijarhom Makarijem Sokolovićem izraste u duhovno, knjigovezačko i prosvetno središte čitavog srednjeg Podrinja, Starog Vlaha i užičkog kraja.

Zlatno doba XVII veka: račanska prepisivačka škola i skit Svetog Đorđa

Najznamenitije poglavlje u istoriji manastira pripada XVII veku, kada se u Rači razvila račanska prepisivačka škola — najplodnija radionica rukopisne knjige u srpskoj kulturi poznog osmanskog razdoblja. Osmanski putopisac Evlija Čelebija, prolazeći ovim krajem šezdesetih godina XVII veka, zabeležio je uredno uređeno manastirsko zdanje sa brojnim monasima, dok domaći zapisi pominju veliku zajednicu kaluđera, dijaka i prepisivača. Književni i kaligrafski rad nije se odvijao samo u glavnom konaku, već naročito u izdvojenom skitu Svetog Đorđa (u narodu zvanom Banja), smeštenom oko dva kilometra uzvodno u dubini klisure Rače, tik uz termalno kraško vrelo Lađevac.

Račanski rukopisi — četvorojevanđelja, psaltiri, mineji, zbornici propovedi (beseda) i sinaksari — prepoznaju se u slovenskoj paleografiji po izuzetno čistom poluustavnom pismu, bogato oslikanim zastavicama sa prepletenim biljnim i geometrijskim šarama, inicijalima u zlatu, cinoberu i modroj boji, ali još više po svesnom unošenju elemenata živog narodnog govora u crkvenoslovenske tekstove i opširnim marginama na kojima su monasi ostavljali autentična svedočanstva o gladnim godinama, ratovima, cenama žita i sudbini naroda.

Tragični prekid tog rada nastupio je u Velikom bečkom ratu (1683–1699). Nakon što su srpski ustanici i habzburške jedinice privremeno potisnuli osmansku vlast, u protivudaru 1688. godine osmanska vojska je opljačkala i zapalila i manastir i skit u klisuri. Preživeli monasi Račani priključili su se Velikoj seobi Srba 1690. godine pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem, prenevši na sever u Ugarsku tovare rukopisnih knjiga i svetinja, koji se u savremeno doba čuvaju u zbirkama u Beogradu, Novom Sadu, Budimpešti, Sentandreji, Pragu i Moskvi.

Kiprijan Račanin, Jerotej Račanin i Gavril Stefanović Venclović

U novim staništima u Sentandreji više Budima, Komoranu i fruškogorskom manastiru Beočin (koji su upravo izbegli račanski monasi obnovili krajem XVII veka), račanska škola postala je most između srednjovekovne pismenosti i novovekovne srpske književnosti. Starešina tog kruga Kiprijan Račanin sastavio je u Sentandreji znameniti Bukvar slovenskim pismenima (1717) sa prvim pravilima silabičke versifikacije i pesničkim poukama, dok je Hristifor Račanin ostavio dragocene iluminisane kodekse.

Drugi veliki stvaralac istog bratstva, Jerotej Račanin, krenuo je 1704. godine iz Beograda preko Balkana, Egejskog mora i Egipta u Svetu zemlju i po povratku, 1727. godine, završio spis Putovanje k gradu Jerusalimu — prvi pravi putopis u srpskoj književnosti, pisan živim, posmatračkim jezikom punim geografskih i običajnih pojedinosti. Najdarovitiji učenik Kiprijana Račanina u Sentandreji bio je Gavril Stefanović Venclović (oko 1680 — oko 1749), pesnik, ikonopisac i besednik koji je ispisao oko dvadeset hiljada stranica rukopisa: dok je liturgijske knjige pisao tradicionalnim srpskoslovenskim izrazom, svoje vatrene propovedi šajkašima i ratarima u Podunavlju pisao je čistim narodnim jezikom više od čitavog stoleća pre reforme Vuka Stefanovića Karadžića.

Obnova Hadži Melentija Stefanovića 1795. i gradnja hrama 1826–1836

Gotovo stotinu sedam godina nakon paljenja 1688. godine manastirište u klisuri Rače ležalo je pusto, sa urušenim svodovima iz kojih je raslo šumsko drveće. Obnovu je pokrenuo arhimandrit Hadži Melentije Stefanović (1766–1824), rodom iz sela Birča u srednjem Podrinju: vrativši se 1794. godine sa hodočašća u Jerusalim, u Carigradu je isposlovao sultanski ferman za obnovu Rače i sa bratstvom iz Tronoše 1795. godine podigao novu crkvu i konake. Po izbijanju Prvog srpskog ustanka 1804. godine Hadži Melentije je organizovao ustaničku odbranu srednje Drine, postao vojvoda Sokolske nahije i 1810. bio izaslanik Praviteljstvujuščeg sovjeta u Rusiji. Posle sloma ustanka u jesen 1813. godine, osmanske čete su iz osvete ponovo spalile manastir do temelja.

Ne mireći se sa zgarištem, Hadži Melentije se po povratku u Srbiju obratio knezu Milošu Obrenoviću za pomoć u trećem podizanju svetinje. Iako je sam arhimandrit preminuo u martu 1824. godine — pre nego što su neimari iz Osata završili glavne radove — gradnja sadašnje crkve Vaznesenja Hristovog izvedena je između 1826. i 1836. godine (po pojedinim letopisima pripremno čišćenje temelja započeto je još za Melentijevog života, a njegove mošti pohranjene su u grobnici uz sam južni zid crkve sa mermernim spomen-obeležjem).

Arhitektonski sklop hrama oslanja se na rašku graditeljsku tradiciju prilagođenu graditeljstvu Kneževine Srbije u prvoj polovini XIX veka. Jednobrodna građevina ozidana je lepo klesanim kvaderima sige i krečnjaka, sa polukružnom oltarskom apsidom na istoku, polukružnim pevničkim konhama na severnoj i južnoj strani, pripratom i vitkim osmougaonim kubetom nad središnjim travejem. Kameni portali ukrašeni su plitkim reljefnim prepletima, krstovima i biljnim lozicama osatskih majstora.

Drvorezbareni ikonostas u klasicističko-baroknom duhu oslikao je 1840. godine ugledni slikar Dimitrije Posniković, dok je četrnaest godina kasnije, 1854. godine, Posniković zajedno sa slikarom Milijom Markovićem živopisao čitavu unutrašnjost zidova i svodova hrama u tehnici ulja na pripremljenom malteru, što Raču čini jednim od retkih manastira u zapadnoj Srbiji sa celovito očuvanim zidnim slikarstvom sredine XIX veka. Godine 1849. južno od crkve podignut je visoki kameni zvonik na stubovima.

Čuvanje Miroslavljevog jevanđelja 1941–1943, monah Pavle i riznica

U proleće 1941. godine, tokom sloma Kraljevine Jugoslavije u Aprilskom ratu, u manastir Raču sklonjen je iz dvorskog trezora najstariji sačuvani srpski ilustrovani ćirilični rukopis — Miroslavljevo jevanđelje s kraja XII veka, pisano za humskog kneza Miroslava (upisano 2005. godine u UNESCO registar Pamćenje sveta). Starešina manastira, iguman Platon Milojević, u strogoj tajnosti je podigao teške kamene ploče u oltarskom prostoru crkve Vaznesenja Hristovog, položio drveni kovčeg sa rukopisom u iskopano udubljenje i vratio pod na mesto. Zahvaljujući toj prisebnosti, jevanđelje je ostalo neotkriveno pune dve godine (1941–1943), iako su okupacione vojne formacije u dva navrata pljačkale manastir i oktobra 1943. godine zapalile konake, pre nego što je knjiga tajnim kanalima vraćena u sef Narodne banke u Beogradu.

Posle Drugog svetskog rata u obnovljenom bratstvu Rače živeo je od 1949. do 1955. godine jeromonah Pavle (Gojko Stojčević, kasniji patrijarh srpski od 1990. do 2009), obavljajući u siromašnim posleratnim uslovima manastirske poslove, stolarske i knjigovezačke radove i proučavajući tipik i bogoslužbeno pojanje. Njegov duborezni drveni ručni krst, zajedno sa ustaničkim jataganom, kuburom i krstom Hadži Melentija Stefanovića, starim rukopisnim i štampanim srbuljama, epitrahiljima i kopijom Miroslavljevog jevanđelja, izložen je u uređenoj riznici manastira Rača.

Živo sećanje na prepisivačku tradiciju neguje i duhovno-književna manifestacija Dani Rače ukraj Drine (pokrenuta 1995. godine povodom dvestote godišnjice Melentijeve obnove), u okviru koje se istaknutim piscima i proučavaocima srpske kulture u porti manastira dodeljuje priznanje Račanska povelja.

Kako je manastir Rača povezan sa Bajinom Baštom, Drinom i Tarom

Manastirski kompleks udaljen je šest kilometara dobrim lokalnim asfaltnim putem od središta Bajine Bašte kroz selo Raču, uz prostrano proširenje za vozila ispred ulazne kapije porte. Upravo na tom mestu dodiruju se dve velike prostorne celine srednjeg Podrinja: naseljena rečna kotlina Drine na severoistoku i gusti šumski pojas Nacionalnog parka Tara koji se strmim grebenima Kaluđerskih Bara i Sokolarice diže neposredno iznad manastirskih krovova.

U dnevnom rasporedu upoznavanja ovog dela doline, Rača se prirodno spaja sa obilaskom Bajine Bašte i Kućice na Drini, a potom sa odlaskom uzvodno u Perućac gde se nalaze nekropola stećaka Mramorje, reka Vrelo i Perućačko jezero, kako je detaljno prikazano na stranici Izlet: Bajina Bašta, Perućac i Tara.